De orchideeënkoning – Frederick Sanders ‘Reichenbachia’

Net buiten de Smedenpoort, aan de linkerkant van de Torhoutse Steenweg, ligt het Sanderkwartier. De naam verwijst naar Frederick Sander (1847-1920). Deze Duitser, die zich tot Engelsman laat naturaliseren, start in 1866 een tuinbouwbedrijf in de buurt van Londen. In 1894 richt hij een bijhuis op in Sint-Andries: Horticulteur Sander & Fils. In de loop der jaren groeit zijn bedrijf uit tot een zelfbedruipend geheel met meer dan 240 serres, een eigen smidse, timmerwerkplaats en verpakkingsafdeling. Het bedrijf palmt bijna 20 hectare grond in. De specialiteit van het huis: palmen, laurierbomen, azalea’s maar vooral orchideeën.

Foto’s van het ruime assortiment van de Horticulteur Sanders & Fils: orchideeën, laurieren, camelia’s. (c) Beeldbankbrugge, foto A. Brusselle ca. 1935.

Sanders bedrijf is op dat ogenblik geen unicum in het Brugse. Jaak Rau inventariseerde voor de 19de eeuw niet minder dan 345 tuinbouwbedrijven in Brugge en de rand. Klinkende namen zijn onder andere Flandria (aan de Katelijnebrug) en Vincke-Dujardin (Kristus Koning). Brugge wordt de uitvalsbasis voor Sanders handel op het Europese vasteland. Hij heeft verkopers in Duitsland, Frankrijk, Denemarken en Rusland. Ook het Vaticaan is klant bij Sander. Sprak de paus toen al de woorden: ‘Dank u voor de bloemen’?

Op jacht

lhd_do

Frederick Sander

Sander is in 1894 al een grote naam op het vlak van het kweken en verkopen van orchideeën. In de jaren voordien trekken  tussen de 20 en 30 orchideeënjagers in zijn opdracht de wereld rond op zoek naar nieuwe en ‘verdwenen’ orchideeënsoorten. Ze trekken hiervoor de ondoordringbare oerwouden van Zuid-Amerika en Azië in. Ook concurrenten van Sander sturen jagers op pad. De onderlinge strijd is bikkelhard. Urineren op planten die verzendklaar zijn zodat ze stuk gaan? Spionnen in dienst laten gaan bij de concurrentie? Achtervolgingen? Het gebeurt allemaal. Sanders jagers rapporteren per brief over hun activiteiten. Heel wat brieven kan je raadplegen op deze website  samengesteld door Peter Sander, een achterkleinkind van Frederick. Uit de (minder talrijk) bewaard gebleven brieven van Frederick blijkt dat hij bepaald geen doetje is tegenover zijn concurrenten. ‘Be a snake, not a fox,’ adviseert hij één van zijn jagers. Of nog duidelijker: ‘Just do the fellow down.’

Wanneer Sander zijn bijhuis in Brugge opent, is zijn groep orchideeënjagers al fel uitgedund. Hun beroep was immers niet zonder risico. Een aantal van hen verdwijnt of wordt vermoord. Of ze trouwen met de dochter van de dorpsoverste.

In 1895 heeft Sander nog maar drie jagers in dienst. In hun brieven naar Sander klagen ze vaak over hun zware leven en… de schaarse financiële middelen die ze van hem krijgen.

De ‘Reichenbachia’

Sander is niet enkel een ambitieus ondernemer. Hij heeft nog een andere droom: een wetenschappelijk overzicht uitgeven van de verschillende orchideeënfamilies, geïllustreerd met gedetailleerde, natuurgetrouwe afbeeldingen. In het jaar dat het Brugse bijhuis opent, rondt Sanders zijn project af. Het naslagwerk is getiteld ‘Reichenbachia’, naar prof. dr. H.G. Reichenbach uit Hamburg. Hij was een wereldwijd erkend orchideeënexpert en goed bevriend met Sander. Hij wilde  aan Sanders project meewerken, maar overleed in 1889. Toen bleek dat Reichenbach in zijn testament had vastgelegd dat zijn collectie gedurende 25 jaar niet raadpleegbaar zou zijn. Maar Sander zet door. Tussen 1888 en 1894 verschijnt de ‘Reichenbachia’ in vier volumes. Elk volume is opgedragen aan een koninklijke klant van Sander, onder wie koningin Marie-Henriette van België.

B_OB_reichenbachia1_1_028-k

Odontioglossum Galii Xantoglossum (c) Dominique Provost Photography

B_OB_reichenbachia1_1_014-k

Aëranthus Sesquipedalis (c) Dominique Provost Photography

B_OB_reichenbachia1_1_005-k

Cattleya Dowiana Aurea (c) Dominique Provost Photography

 

In de ‘Reichenbachia’ staan 194 orchideeën besproken en afgebeeld. Per soort staat eerst de wetenschappelijke informatie vermeld in het Latijn. Dan volgen, in het Engels, Frans en Duits de geschiedenis van de soort en adviezen voor het kweken van de soort in kwestie. De beschrijving van de ontdekking in en het transporteren van nieuwe soorten vanuit ondoordringbare oerwouden in Zuid-Amerika en Azië spreekt het meest tot de verbeelding. De meeste prenten zijn gemaakt door Henry Moon, die zou huwen met Fredericks dochter Elizabeth.

B_OB_reichenbachia1_2_062-v bijgesneden

De Walling-Waling of Vanda Sanderiana, genoemd naar Frederick Sander (c) Dominiqie Provost Photography

In 1924 schenkt de familie Sander een exemplaar van de Imperial edition van de ‘Reichenbachia’ aan de Brugse Openbare Bibliotheek. Van deze editie zijn slechts honderd exemplaren gedrukt. De handtekening van Frederick Sander siert het boek. De prenten uit de Brugse Reichenbachia kan je hier doorbladeren.

Ondertussen in Sint-Andries

Sanders bedrijf blijft nog actief tot in 1974: zijn zoon en kleinzoon zetten het voort. Het bedrijf is dan al sterk ingekrompen: een deel van het terrein is eind jaren vijftig verkaveld als bouwgrond.  Nu staan op die grond het Sint-Lodewijkscollege, flatgebouwen en woningen. Enkele straatnamen verwijzen nog naar het fleurige verleden van de buurt: Frederick Sanderlaan, Azalealaan, Orchideeënlaan.

Frederik_Sanderlaankopie

De website van de buurtwerking van het Sanderkwartier houdt de herinnering aan Sander & Fils levendig. Je vindt er bijvoorbeeld een kort filmpje met herinneringen van en aan kleinzoon Stephen Sander.  Een buurtbewoonster vertelt er hoe ze in 1953 het orchideeënkroontje voor haar plechtige communie letterlijk van knop tot bloem ziet opbloeien.

 

 

Meer lezen?

Geïllustreerde geschiedenis der Koninklijke Maatschappij voor Hofbouw- en Fruitboomkunde te Brugge doorheen haar 300 jaren bestaan 1651-1951, Brugge, 1951.

Arthur SWINSON, Frederick Sander: the Orchid King. The Record of a Passion, Londen, 1970.

Ludo VANDAMME (samensteller), Uitgelezen bloemen : botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen, Brugge, 1997.

Jaak RAU, Een eeuw Brugge. Deel 1: 1800-1900, Brugge, 2001.

 

 

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *