Een slot als meesterproef: het proefslot van Franciscus De Vooght

In de Gruuthusecollectie zitten enkele merkwaardige objecten. Het proefslot van Franciscus De Vooght uit 1794 is er zo eentje. De meeste objecten uit de collectie zijn immers afgewerkte en gebruikte zaken: een wandtapijt om aan de muur te hangen, een glas om uit te drinken, een tafel of een stoel. Dit slot is echter een meesterproef.

Ambachten

Voor de Franse revolutie regelen ambachten grotendeels het beroepsleven. In Brugge maken de slotenmakers deel uit van het ambacht van de smeden. Om een beroep te mogen uitoefenen, moet een leerling zijn kunde bewijzen door het maken van een meesterproef. Hij stopt er als het ware alles in wat hij geleerd heeft. Het is aan de meesters van het ambacht om te oordelen of de leerling slaagt voor de proef. De eerste meesterproeven dateren uit de 16de eeuw en zijn deze van de goud- en zilversmeden en tingieters. Daarvoor worden meestertitels en de bijhorende rechten voornamelijk doorgegeven van vader op zoon. In de loop van de 17de eeuw zijn voor bijna alle belangrijke ambachten meesterproeven ingevoerd.

Het instellen van dergelijke proeven dient om het beroep en het vakmanschap te beschermen. Daarnaast leggen de ambachten vaak regels op over het gebruik van grondstoffen. Die moeten van goede kwaliteit zijn om tot een kwaliteitsvol eindproduct te komen. Ten slotte gebruikt men de proeven ook om de productie binnen de stad te houden en af te schermen van import.

Bad timing

Frs. (Franciscus) De Vooght maakt zijn proefslot uit een hoogwaardige kwaliteit staal. De sleutel heeft een baard met 6 tanden en 4 groeven. Hij past perfect in het slot. Slot en sleutel zijn eenvoudig versierd met enkele blad- en bloemmotieven. De versiering is hier niet het belangrijkste. Het mechanisme van het slot wel. Dit is vernuftig uitgewerkt en maar deels zichtbaar. Het geheim van de meester blijft grotendeels verborgen…

XIV_O_0535_1

(c) Dominique Provost Photography

 

Op het slot staat duidelijk te lezen wanneer De Vooght zijn meesterproef voorlegt: in 1794. Hij kon het niet voorzien, maar het moment is op zijn minst ongelukkig te noemen. In dat jaar vallen het Franse revolutionaire leger Vlaanderen binnen. De nieuwe machthebbers schudden de samenleving stevig door elkaar. In 1798 schaft het nieuwe regime het systeem van ambachten en gilden af. Dit betekent ook het einde van de meesterproef. Is De Vooght daarna als slotenmaker blijven werken? Waarschijnlijk wel, maar zeker weten we het niet. Slechts weinig is gedocumenteerd over deze smeden, zelfs in de periode dat de ambachten nog bestonden. We kennen weinig slotenmakers bij naam. En het is zeker zeldzaam dat een meesterproef zoals deze bewaard is gebleven.

XIV.O.0102

Smeedijzeren slot van een buitendeur, 16de eeuw (?), Brugge, Gruuthusecollectie, inv. nr. XVI.0.0102

Een mooi staaltje vakmanschap

Zoals gezegd gebruikt De Vooght voor zijn proefslot een hoogwaardige kwaliteit staal. Er zijn twee methodes om staal te produceren. Bij de eerste methode smelt men ijzer in een laagoven, waardoor smeedijzer ontstaat.

Vervolgens wordt dit smeedijzer zodanig gehamerd dat een meer zuivere legering ontstaat, vrij van ertsen en ijzerslak (een bijproduct van het productieproces). Deze eerste methode bestond al zeer lang.

Voor de tweede methode is een hoogoven nodig. Deze metershoge oven functioneert op eenzelfde manier als een laagoven, maar kan een veel hogere temperatuur bereiken, het ijzer smelt en wordt vloeibaar. Het ijzerlegering wordt door de hogere temperatuur bovendien veel zuiverder. Maar dit gietijzer bevat nog te veel koolstof en is daardoor bros. Om het stevig en toch buigzaam te krijgen, moet het lang en heet gehamerd worden. Daardoor zakt het koolstofgehalte en wordt het gietijzer omgevormd tot staal.

Deze laatste techniek is al in de 15de eeuw ontdekt in Europa, maar breekt door de gebrekkige productieprocessen pas door vanaf de industriële revolutie. Het intensieve proces maakt staal een erg duur product in Franciscus’ tijd. De meeste sloten uit de 18de eeuw en vroeger zijn dan ook van smeedijzer, niet van staal. Het slot en de sleutel zijn echter zodanig gehamerd en gebogen dat een vrij zuiver en dus koolstofarm staal is bekomen. Een vakman, deze Franciscus De Vooght!

 

Meer objecten en verhalen

Geen gedachten over Een slot als meesterproef: het proefslot van Franciscus De Vooght

  1. […] Franse Revolutie… er is al veel over geschreven, ook in deze blog. De leefomstandigheden veranderen drastisch en geen heilig huisje is nog veilig. Letterlijk zelfs: kerken en kloosters […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *