Heksenprocessen uit het Crimineel examinatieboek 1633-1637

Nog tot 26 juni kan je in het Sint-Janshospitaal de tentoonstelling ‘De heksen van Bruegel’ bezoeken. Daar zie je een register liggen, dat de heksenvervolging in Brugge plots gruwelijk dichtbij brengt…

‘Criminele examinatiebouck der stede van Brugghe’ staat op de titelpagina te lezen. De bundel bevat, onder andere, de weergave van de ondervragingen van enkele vrouwen die in 1633-1634 van hekserij beschuldigd werden. Maaike Kerrebroeck (Mayken Karrebrouck in de oude schrijfwijze), Maaike Luux (Mayken Luucx of ook wel Mayken Sobers genoemd) en Kathelijne Ide (Catheline Ide) staan erin vermeld. Alle drie zijn ze uiteindelijk terechtgesteld. Enkele jaren geleden zijn enkele straten in Assebroek naar hen vernoemd.

Waarom wij?
De belangrijkste periode van hekserijvervolging in Vlaanderen en Brabant situeert zich tussen het einde van de 16de en het midden van de 17de eeuw. Maar al vanaf 1450 stelt men heksen terecht.

013-B_OB_1230_563r kopie¦êren

Illustratie uit Joost De Damhouder, Praxis Rerum Criminalium, Ed. Antwerpen 1562.

In Brugge worden tussen 1468 en 1687 circa 130 personen verdacht van hekserij. De overgrote meerderheid van de vervolgden zijn vrouwen.
Het zijn dan ook onzekere en onrustige tijden: oorlog(sdreiging), godsdiensttwisten, ziekten, het klimaat dat rare sprongen maakt en oogsten doet mislukken… Wie veroorzaakt dit alles? Het geloof in toverij en haar beoefenaars is van alle tijden maar vanaf de 15de eeuw komt er een extra element bij: men gelooft dat er mensen zijn die een pact met de duivel sluiten. Deze duivelaanbidders brengen met hun toverkunsten schade toe aan hun medemens.

In Brugge worden tussen 1468 en 1687 circa 130 personen verdacht van hekserij. De overgrote meerderheid van de vervolgden zijn vrouwen.

Geleerden schrijven hun theorieën over de duivel, zijn aanbidders en hoe ze te bestrijden uit in gedetailleerde geschriften. Vanaf de 15de eeuw kennen deze theorieën over de duivelsleer (of: demonologie) een steeds grotere verspreiding door de boekdrukkunst. Een belangrijk handboek voor de rechtspraak in verband met hekserij is geschreven door de Bruggeling Joost de Damhouder (1507-1581).

Het draagt de titel ‘Praxis rerum Criminalium’, vrij vertaald: Praktijk van het strafrecht. Het juridische handboek uit 1554 wordt vertaald en verschillende keren herdrukt, tot in Amsterdam toe. De rechters die in Brugge een oordeel vellen in de jaren 1633-1637 zijn goed vertrouwd met het hekserijconcept zoals dat door De Damhouder en zijn voorgangers wordt voorgesteld. Tijdens de ondervragingen peilen zij niet enkel naar het onheil dat de beschuldigden met hun toverij hebben aangericht. Ze stellen ook heel expliciet de vraag naar hun contacten met de duivel.

Maaike en Maaike
Het jaar 1634 start niet goed voor Maaike Kerrebroeck. Op 2 januari worden zij en haar zoon Jan aangehouden. Buren verdenken haar ervan dat zij een kind betoverd heeft. Maaike is op dat ogenblik 65 jaar en weduwe. Tijdens een eerste verhoor ontkent Maaike dat ze kan toveren. Op haar beurt beschuldigt ze Maaike Luux ervan een zoon van haar ‘doodgetoverd’ te hebben. Op 7 maart beslist men tot ‘torture metten banck’, foltering op de pijnbank. De kranige Maaike blijft echter haar onschuld staande houden.
Een kleine maand later wordt een bevel uitgeschreven om de door haar vernoemde Maaike Luux aan te houden. Haar schoondochter vertelt dat Luux al lang de reputatie heeft een tovenares te zijn. Ze zou meermaals ruzie gemaakt hebben met Maaike Kerrebroeck. Luux zou ook een van haar kleinkinderen ziek gemaakt hebben én ‘een duivel hebben’. In mei wordt Luux effectief opgepakt.

Beide Maaikes worden met elkaar geconfronteerd maar dit levert niets op. Na foltering met de halsband op 16-17 juni, bezwijkt Maaike Luux echter en haar bekentenissen gaan als het ware model staan voor die van Kerrebroeck (en anderen). Overigens is het ook

Knipsel

Ondervragingsmethode met de halsband, zoals vele van hekserij verdachte vrouwen ondergingen

waarschijnlijk dat de ondervragers voorgedrukte vragenlijsten afwerken. Die staan namelijk in de handboeken. Het verklaart eveneens waarom er overeenkomsten zijn tussen de verschillende verhoren.

Maaike Luux bekent dat ze de duivel heeft ontmoet en van hem heeft leren toveren. Ze zegt ook dat ze aanwezig was op bijeenkomsten waarop er gedanst werd (de zogenaamde heksensabbat), al lijkt ze eerst niet goed te begrijpen waarover haar ondervragers het hebben als ze naar het dansen vragen.

Vierentwintig uur later volgt een laatste verhoor waarin Luux alles bevestigt en zegt dat ze Maaike Kerrebroeck meermaals op het dansen met de duivel heeft gezien.
Deze bekentenissen blijven niet zonder gevolg voor Maaike Kerrebroeck. Op 20 juni wordt zij opnieuw ondervraagd en gefolterd met de halsband.  Uiteindelijk breekt ze en bekent dat ook zij de duivel heeft ontmoet, naar dansen is gevlogen en seks had met de duivel. Nadat ze haar bekentenissen vierentwintig uur later bevestigd heeft, wordt op 22 juni 1634 beslist dat zij samen met Maaike Luux op de Burg gewurgd zal worden en ‘totten pulver’ verbrand. De volgende dag vindt de terechtstelling plaats. Voorafgaand aan de terechtstelling leest men telkens voor aan welke misdaden de vrouwen zich bezondigd hebben. Het pact met de duivel en de dansen nemen daarin een prominente plaats in. Op die manier verspreiden de geleerde ideeën over de duivel zich ook onder het volk. In de eerste helft van 1634 zouden minstens 200 Bruggelingen getuigen tijdens heksenprocessen.

 

Het ‘criminele examinatiebouck’ raadplegen?
Rijksarchief Brugge, Archief Stad Brugge, Schepenbank, nr. 624.
Het handschrift is nog tot 26 juni te zien op de tentoonstelling in het Sint-Janshospitaal.

 

Meer lezen?
Dries Vanysacker, Hekserij in Brugge. De magische leefwereld van een stadsbevolking 16de-17de eeuw (Vlaamse historisch studies uitgegeven door het Genootschap voor Geschiedenis ‘Société d’Emulation’ te Brugge, 5), Brugge, [1988]
Renilde Vervoort, De heksen van Bruegel. Hekserijvoorstellingen in de Lage Landen tussen 1450 en 1700, Brugge, 2015

 

Meer objecten en verhalen

Geen gedachten over Heksenprocessen uit het Crimineel examinatieboek 1633-1637

  1. […] mooie prenten). Het groeit uit tot een belangrijk handboek voor de rechtspraak in verband met hekserij, zoals eerder al op deze blog te lezen […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *