Het Portret van Margareta van Eyck

We denken dat we haar kennen, maar eigenlijk roept ze vooral vragen op: Margareta van Eyck. Of preciezer gezegd: haar portret, geschilderd door haar echtgenoot Jan van Eyck in 1439, op 15 juni, 577 jaar geleden.

De eerste bron die ons vertelt waar het portret zich bevindt, dateert van het midden van de 18de eeuw. Dan ziet de Franse schilder en historicus Jean-Baptist Deschamps het paneeltje hangen in de kapel van de Brugse Lukasgilde in de Zilverstraat. In zijn boek Voyage Pittoresque de la Flandre et du Brabant (Parijs 1769) schrijft hij dat de schilders het portret alleen op de feestdag van de Heilige Lukas, 21 oktober, aan het publiek tonen.
Knipsel deschampsHet schilderij hangt vast met kettingen en sloten om het tegen diefstal te beveiligen. Er zou namelijk ooit een portret van Jan van Eyck gestolen zijn en men wil uiteraard vermijden dat dit opnieuw gebeurt.
Vanaf 1793 brengen Franse soldaten kunstschatten uit Brugse kerken, zoals Van Eycks ‘Madonna met kanunnik Joris van der Paele’, over naar Parijs of naar de departementale kunstdepots. Deschamps’ Voyage Pittoresque wordt daarbij gebruikt als checklist voor de belangrijkste kunstwerken.Sloten en kettingen hadden Margareta waarschijnlijk niet tegen deze soldaten kunnen beschermen. Een menselijke list kon dat wel. De laatste deken van de Lukasgilde verklaart namelijk aan de Fransen dat het portret verpand is om de schulden van de gilde te betalen. In werkelijkheid verkocht de deken het schilderij aan een kerkmeester van Sint-Salvator, Pieter van Lede. Die schenkt het op zijn beurt in 1808 aan de Brugse Academie. Vanaf dan wordt Margareta daar tentoongesteld.
Appreciatie
Margareta’s portret wordt al vroeg geapprecieerd door romantische kunstenaars. Zij ‘verwerken’ het portret herhaaldelijk in hun schilderijen. In 1820-1829 borstelt Joseph Ducq het schilderij ‘Antonello da Messina in het atelier van Jan van Eyck’. In het tafereel treffen we Jan van Eyck, zijn broer Hubert en zijn zus Margareta aan. Die laatste zit rechts achter een tafel en heeft duidelijk de trekken gekregen van Jan van Eycks echtgenote.

0000_GRO1252_I 001

Edouard Wallays, Bezoek van Filips de Goede aan Jan van Eyck, ca. 1850, Brugge Groeningemuseum, inv. nr. 0000_GRO1252_I. (c)Dominique Provost Photography

Twintig jaar later schildert Edouard Wallays zijn ‘Bezoek van Filips de Goede aan Jan Van Eyck’ (ca. 1850). Nu links in beeld zien we opnieuw Margareta opduiken, ditmaal wel degelijk als echtgenote van Jan van Eyck. Jans zus Margareta is ook afgebeeld als de vrouw die haar miniaturen aan de centraal gezeten Isabella van Portugal toont.
Traditie
Het mag niet verbazen dat het portret kunstenaars in de 19de eeuw inspireert. Heel wat kunstenaars zijn hen al voorgegaan in het portretteren van hun echtgenote en kinderen. Het is met andere woorden al een conventioneel onderwerp. Denk maar aan de prachtige werken van Pieter Paul Rubens en Antoon Van Dyck. Familieportretten zijn meestal het meest intieme en private onderwerp van Vlaamse schilders.Knipsel ogen
Vanuit die optiek lijkt Jan van Eycks ‘Portret van Margareta van Eyck’ deel uit te maken van die traditie en misschien zelfs aan de oorsprong te staan van het portretteren van echtgenoten. De zelfbewuste blik van Margareta die de toeschouwer fixeert, lijkt te bevestigen dat dit portret voor de private context van de schilder gemaakt werd.
Privé of publiek

0000_GRO0162_I-2

Marmerimitatie op de achterzijde van het ‘Portret van Margaretha van Eyck’, (c) Dominique Provost Photography

Maar is dat wel zo? Schilderde Jan van Eyck dit portret naar aanleiding van zijn huwelijk? Of was het een cadeau voor de verjaardag van Margareta? Hing het ergens boven de schouw ten huize van de kunstenaar? Dat is alles behalve zeker.Ten eerste heeft het paneel een beschilderde achterkant die rode marmer imiteert. Dat impliceert dat het werk niet aan de muur gehangen maar opgesteld werd.

Nog opmerkelijker is het opschrift op de originele lijst. Dat is opgesteld in het Latijn en suggereert alleen al daardoor een publieke functie. Vertaald luidt het: ‘Mijn echtgenoot Jan heeft me op 15 juni 1439 voltooid – op 33-jarige leeftijd. Als ich can.’ Dat laatste is Jans gebruikelijke kernspreuk die zoveel betekent als “zo goed als mogelijk, naar mijn beste kunnen”. Een bescheiden en tegelijk behoorlijk zelfbewust statement.
Andere door Van Eyck gebruikte woorden in de opschriften zijn alles behalve duidelijk, vooral het woord ‘complevit’ (vervolledigd). Wat betekent de zin: ‘Mijn echtgenoot heeft mij vervolledigd’ nu precies en waarom lijkt het portret door het woord ‘meus’ (mijn) plots te spreken? Er bestaan geen feitelijke antwoorden op deze vragen, in het beste geval kunnen er hypothesen opgesteld worden.

Knipsel bovenschriftKnipsel onderschrift
Feit is dat het ‘Portret van Margareta van Eyck’ een van de vroegste vrouwenportretten van de Renaissance is en in elk detail het grote meesterschap van Jan van Eyck vertoont. Lang voor Caravaggio introduceert Van Eyck in Brugge het licht in de schilderkunst. Hij slaagt erin om door het genuanceerde contrast van het belichte gelaat en de donkere achtergrond de illusie te creëren van een driedimensionaal vrouwenhoofd achter een raam. Italiaanse tijdgenoten bewonderen de portretten van Van Eyck die zo realistisch zijn ‘dat alleen de adem lijkt te ontbreken’.

Knipsel full
Het ‘Portret van Margareta van Eyck’ daarentegen hééft adem, het kijkt naar ons en spreekt ons – via het opschrift op de lijst – zelfs aan. Margareta draait haar hoofd naar ons toe en lijkt ons een luisterend oor te bieden. Spreek haar eens aan bij een volgend bezoek aan het Groeningemuseum.

 

Meer lezen?

Het ‘Portret van Margareta van Eyck’ uit het Groeningemuseum, inv. nr. 0000_GRO0162_I heeft een uitgebreide bibliografie. Een goede start zijn de catalogi van de tentoonstellingen in 2002: “Jan van Eyck, de Vlaamse Primitieven en het Zuiden 1430-1530” (Ludion 2002) en 2010-2011: “Van Eyck tot Dürer. De Vlaamse Primitieven & Centraal-Europa 1430-1530” (Lannoo 2010).

Dirk De Vos, Catalogus schilderijen 15de en 16de eeuw, Brugge 1979 beschrijft bovendien de belangrijkste documenten waarin het schilderij is vermeld.

 

Meer objecten en verhalen

7 gedachten over Het Portret van Margareta van Eyck

  1. Noël Geirnaert schreef:

    In verband met Margareta van Eyck: het is niet 17 maar 15 juni

    1. Musea Brugge schreef:

      Dankjewel voor de correctie Noël, we hebben de tekst aangepast.

  2. Noël Geirnaert schreef:

    Geen 17 maar 15 juni: de lezing 17 is fout!

  3. Noël Geirnaert schreef:

    De tekst is aangepast (bovenaan), maar de transcriptie nog niet, het is echt een 5 en geen 7!

    1. Musea Brugge schreef:

      Nogmaals bedankt Noël, dat is nu ook aangepast in de tekst.

  4. […] in 1807 een straatnaam krijgt in zijn geboortestad. Niet verwonderlijk: hij heeft de Brugse kunst voor het eerst sinds eeuwen opnieuw op een hoog internationaal niveau gebracht en blijft tot het midden van de 19de eeuw hét […]

  5. […] en de Vlaamse Primitieven worden vandaag in één adem genoemd. Logisch ook. Schilders als Jan Van Eyck, Hans Memling en Gerard David waren hier actief, en in hun spoor vele voor ons anonieme […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *