Het verraad van François van der Straeten

België is een recente natie. Voor 1830 kent ons grondgebied vele heersers en overheersers, binnenvallende grootmachten en bezettingen. Aan het einde van de 17de eeuw staan onze gewesten bekend als de Spaanse Nederlanden, onder het koningschap van Karel II van Spanje. In Frankrijk ambieert de Zonnekoning, Lodewijk XIV, een uitbreiding van zijn rijk, die uitmondt in de Negenjarige Oorlog (1688 – 1697).

Een snood plan verijdeld
Ook de Spaanse Nederlanden maken deel uit van Lodewijks uitbreidingsplan. Franse troepen bedreigen de Brugse stadsgrenzen met grote regelmaat. Vanaf de lente van 1691 legert een Franse soldatenmacht in de buurt van Sint-Michiels bij Brugge, in Tillegembos. Maar de stadsversterkingen met walgrachten, poorten die ’s avonds op slot gaan en poortwachters die een oogje in het zeil houden, verhinderen een directe aanval op de stad.

‘Dan maar met een list’, denken de Fransen. Ze overhalen een zekere François van der Straeten om de Smedenpoort ’s nachts te openen en zo soldaten de stad in te laten. Van der Straeten, afkomstig uit Eeklo, gaat op de vraag in maar op de ene of de andere manier ontdekt schipper Jacob Wyndekens het complot. Op zijn beurt waarschuwt hij het Brugse stadsbestuur. Het complot wordt verijdeld en François van der Straeten wordt opgepakt op 26 juni 1691. Een maand later wordt hij opgehangen. Conform zijn veroordeling wordt daarna zijn hoofd afgehakt en op een pin bovenop de Smedenpoort, de poort die hij wilde open maken, bevestigd als ‘exemplum justitiae’ of gerechtigheidsbeeld.

De genaemde François van der Straeten werdt verooreeldt omme mette bast enden hals gehanghen te worden aen de galghe opden Burg tot datter doot naer volght, syn doode lichaem daer naer ghevoert te worden buyten de Smedenpoorte op het Galgeveld langs de dixmuudschen Heerwegh ende aldaer met de voeten opperwaerts ghehangen te worden aan de galghe, ende syn hooft afghesneden ende ghesteecken te worden op een pinne boven de Smedenpoorte.

 

 

De lotgevallen van een schedel
De echte schedel verweert snel en wordt vervangen door een ijzeren exemplaar. Ook dat metalen exemplaar is niet bestand tegen de natuurelementen. Als honderd jaar later, na de Franse revolutie, Vlaanderen toch onder het Franse gezag terecht komt, halen de bezetters de ijzeren schedel van de poort.

Het verhaal en het voorwerp verdwijnen uit het collectieve geheugen, tot het roestige overblijfsel als bij toeval wordt herontdekt in 1876 in de Smedenpoort zelf. Het nauwelijks nog als schedel te beschrijven stuk vindt een onderkomen in het Museum van de Société Archéologique de Bruges, de voorloper van het Gruuthusemuseum.

Zo’n sterk symbool van verraad, dat moet een blijvende waarschuwing zijn voor de Bruggelingen, vindt dat clubje vooraanstaande 19de-eeuwse heren. Kanunnik en historicus Adolf Duclos, bestuurslid en voorzitter van de Société, benadrukt daarnaast het symbolische belang van de schedel voor al wie een pact wil sluiten ‘om de Franse taal, zeden en gewoonten niet alleen langs de Smedenpoort maar langs alle poorten en poortjes Brugge te doen binnendringen’. Hun ijver wordt beloond. In 1911 laat het Brugse stadsbestuur een nieuwe schedel maken, dit keer in brons. Dat exemplaar staat niet meer op een pin bovenop de poort, maar hangt aan de gevel boven de linkerdoorgang aan de stadszijde. Sinds de recente restauratie van de Smedenpoort, waarbij het monument een historisch verantwoord okergeel kleurtje krijgt, is de schedel opnieuw boven de doorgang te vinden.

smedepoort na restauratie (2009)

De Smedenpoort na de restauratie in 2009. De bronzen schedel is aangeduid met de rode pijl. (c) Cel fotografie Stad Brugge

De ijzeren versie van de schedel uit de 18de eeuw, wordt samen met de volledige collectie van de Société Archéologique de Bruges overgedragen aan de stad in 1958. Maar het is pas in 2011 dat de schedel opnieuw voor het publiek zichtbaar is. Het is een van de blikvangers in de Gentpoort, het museum waar je alles te weten komt over de functie van de stadsomwallingen en de verdediging van Brugge.

En Jacob Wyndekens?
De stadsrekeningen vermelden een jaarlijkse lijfrente op naam van Jacob Wyndekens die hij telkens op 26 juni, de dag van de ontmaskering, mag opstrijken. Bovendien is hij vrijgesteld van dienst in de burgerwacht. Wyndekens krijgt jaarlijks tot in 1730 ruim 16 pond uitbetaald.

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Het verraad van François van der Straeten

  1. […] openen van de poorten staan strenge straffen. Dat bewijst de bronzen schedel aan de Smedenpoort. François Van der Straeten probeert op het einde van de 17de eeuw de Franse troepen via de Smedenpoort de stad in te loodsen. […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *