De Gemene en Loweiden

Op het einde van de 19de eeuw met een 16de-eeuwse oorkonde zwaaien om je gelijk te halen voor de rechtbank? Jawel, het loont! Daar kunnen de aanborgers van de Gemene en Loweiden in Assebroek en Oedelem over meespreken.

De Gemene en Loweiden beslaan samen circa 80 hectare. In Vlaanderen vormen ze een van de zeldzame overgebleven voorbeelden van ‘gemene grond’. Dat is grond die door een groep gebruiksgerechtigden gemeenschappelijk gebruikt en beheerd wordt – de grond is dus noch individueel privé-, noch gemeentelijke eigendom. Dit staat een beetje haaks op onze geïndividualiseerde en geprivatiseerde maatschappij van vandaag. Maar net daardoor wordt het weer interessant en actueel!

EGC004000135_1988_Beeldbank Brugge_c Wilfried Van Acker

Beeldbank Brugge (c) Wilfried Van Acker

Onder het stof der eeuwen

Hoe en wanneer het gemeenschappelijk beheer van deze gronden zich ontwikkelde, ‘ligt bedolven onder het stof der eeuwen’, zoals Antoine Dombrecht het zo mooi formuleert in Jaarboek 1987 van Heemkring Arsbroek. De oudste, onrechtstreekse verwijzingen staan te lezen in documenten uit de vroege 14de eeuw. En zeker is dat de aanborgers, zoals de gebruiksgerechtigden van de Gemene en Loweiden genoemd worden, in 1475 hun rechten bevestigd zien in een keure van hertog Karel de Stoute. Dan al noteert men dat het gebruikrecht dateert van ‘alsoo langhe tyden daer geen memorie en is van der contrarien’…

In de keure staat onder andere vermeld hoe de aanborgers het beheer van de gronden organiseren en hoe de grond gebruikt mag worden, namelijk voor het laten grazen van vee. De originele keure is verloren gegaan. In het archief van de Gemene en Loweiden in het Brugse Stadsarchief zit echter een keure, opgemaakt door vertegenwoordigers van de Gemene Weiden, waarin de bepalingen uit 1475 zijn overgenomen.

Op 3 augustus 1553 bevestigt Keizer Karel de rechten van de aanborgers opnieuw in een octrooibrief. Dit gebeurt omdat de rechten van de aanborgers in twijfel worden getrokken. En dat zou niet voor het laatst zijn…

Een mannenzaak

Enkel mannen kunnen aanborger worden. Wie wil toetreden, moet bewijzen dat hij van een aanborger afstamt of moet gehuwd zijn met de dochter van een aanborger. In dat laatste geval vervalt het recht wanneer de echtgenote overlijdt of als het echtpaar scheidt. Het gaat dus om een recht via afstamming; in de buurt van Assebroek of Oedelem wonen is geen vereiste.

Gemen Weiden2_via Marc Inghels_bijgeknipt

Vergadering van de aanborgers in herberg ‘Het Pannenhuis’ (gesloopt in 1963)

De aanborgers moeten zich inschrijven in het hoofdboek. Het oudst bewaarde hoofdboek dateert van het begin van de 17de eeuw maar het herneemt de namenlijsten vanaf het begin van de 16de eeuw (noot: tot het midden van de 17de eeuw duiken er regelmatig vrouwennamen op in de lijsten…). Vanaf dan zijn de hoofdboeken met doorlopende inschrijvingen bewaard tot op vandaag. Alleen voor de periode 1703-1718 ontbreken de inschrijvingen.

Vandaag vormen vijf hoofdmannen een soort Raad van Bestuur. De hoofdmannen worden gekozen tijdens de Algemene Vergadering van de aanborgers die om de drie jaar plaatsvindt. Op de Algemene Vergadering van 2014 was ruim de helft van de circa 1000 aanborgers aanwezig.

bestuur-gemene-en-loweiden

Het huidige bestuur van de Gemene en Loweiden: Marc Vandepitte, Johan De Groote, Wilfried Corneillie, Antoine Dombrecht en Urbain Batsleer

Vroeger gebruikten de aanborgers de Gemene Weiden om hun vee te laten grazen. Ook vandaag mogen de aanborgers de gronden nog gebruiken. Een deel van de opbrengst keert men aan de aanborgers uit als presentiegeld tijdens de Algemene Vergadering.

Gemene Weiden_kannunik Andries_via Marc Inghels_bijgeknipt

Kanunnik Andries

Bewijsstuk A

In de 16de en 18de eeuw werden de rechten van de aanborgers een aantal keer betwist. Maar vanaf het einde van de 18de (afschaffing van de feodaliteit, introductie Burgerlijk Wetboek) en zeker in de 19de eeuw wordt hen écht het vuur aan de schenen gelegd.

Verschillende overheden proberen achtereenvolgens de gronden in hun bezit te krijgen. In 1863 komt het zover dat het provinciebestuur een commissie installeert die de hoofdmannen vervangt. Maar de aanborgers bijten van zich af. Na een proces dat bijna twintig jaar aansleept, stelt een rechtbank hen in 1882 volledig in het gelijk en wordt hun recht erkend.

Het is de meest eerbiedwaardige titel ter wereld, een ononderbroken bezit sedert meer dan zeshonderd jaar, tweemaal erkend en bevestigd door de vorst zelf, eerst door de Hertog van Bourgondië in 1475, vervolgens door Keizer Karel in 1553. Kanunnik J.O. Andries, 1879

De rechtbank baseert zich voor haar oordeel hoofdzakelijk op het historisch onderzoek van kanunnik Jozef Olivier Andries (1796-1886). Hij duikt in de archieven en diept daaruit een hele reeks documenten op die de eeuwenlange rechten van de aanborgers bewijzen. Waaronder dus de keure van Karel de Stoute en de brief van Keizer Karel. Andries voegt zelfs documenten toe die de rechtsgeldigheid van de ‘Kareldocumenten’ in de voorbije eeuwen bewijzen.

De brief van Keizer Karel is lange tijd onbekend gebleven omdat het handschrift zo moeilijk te ontcijferen is, weet Andries te melden. Gelukkig voor de aanborgers heeft de 19de eeuw een aantal goede paleografen voortgebracht…

EGC004000136_1988_Beeldbank Brugge_c Wilfried Van Acker Assebroek

Beeldbank Brugge (c) Wilfried Van Acker

Meer lezen?

J.O. Andries, Recueil de documents tendant à résoudre la question de propriété des gemeene & looweiden situées à Assebrouck et Oedelem lez Bruges, in: Annales de la Société d’Emulation de Bruges, 30 (1879), p. 141-186.

J.O. Andries, Procès et jugement du tribunal civil de Bruges concernant les Gemeene & Loo-Weiden situées à Assebrouck et Oedelem lez Bruges, in: Annales de la Société d’Emulation de Bruges, 32 (1881-1882), p. 317-357.

Diverse artikels in: Kring Arsbroek Hervé Stalpaert (uitg.), Arsbroek Jaarboek, 4 (1987).

M. de Moor en R. Debbaut, Aanborgers van de Gemene en Loweiden in Assebroek en Oedelem 1515-1965, Brugge, 2002.

M. de Moor, De Gemene en Loweiden in Assebroek als één van de laatste gemene gronden in Vlaanderen. Beknopte geschiedenis van de instelling en inventaris van het archief, in: Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis te Brugge, 142 (2005), p. 3-45.

M. de Moor, Avoiding tragedies: a Flemish common and its commoners under het pressure of social and economic change during the eighteenth century, in: Economic History Review (2008), blz. 1-22

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over De Gemene en Loweiden

  1. […] Link naar nieuw artikel over geschiedenis van Assebroek […]

  2. Standaert Ronny schreef:

    Kort, duidelijk!
    Prachtige uitleg!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *