De harturne van Filips de Schone

Het lijkt een banaal loden kistje, niet groter dan 9,6 x 9 x 5,4 cm. Maar als je de tekst op de bovenzijde leest, wordt het een object dat je raakt. In dit loden kistje zat het hart van Filips de Schone, die op 25 september 1506 overleed. Het werd begraven in het graf van zijn moeder, Maria van Bourgondië.

Grafschennis

Filips is het oudste kind van Maria van Bourgondië (1457-1482) en Maximiliaan van Oostenrijk (1459-1519). Aan het huwelijk van Maria en Maximiliaan komt bruusk een einde wanneer Maria sterft na een val van haar paard. Ze is pas 25 jaar.

Maria van Bourgondië krijgt een schitterend praalgraf in het hoogkoor van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge. Later krijgt ook haar vader Karel de Stoute (1433-1477) er een praalgraf, naast zijn dochter. Maria’s lichaam ligt in een kist onder het praalgraf. Of althans toch gedurende circa vijfhonderd jaar…

Rond 1800 breekt men Maria’s graf open en wordt het geschonden. Vaak is gezegd dat dit gebeurt in de jaren 1790 door Franse revolutionairen. In die dagen worden immers heel wat kerkelijke bezittingen bedreigd, zoals ook blijkt uit verhaal van het Heilig Bloed. Ondertussen is echter een tekst opgedoken, waarin beschreven staat dat de toegang tot het graf op 25 juni 1803 ‘per ongeluk’ opengebroken wordt. Men maakt van de gelegenheid gebruik om Maria’s kist in stukken te breken om het lood te kunnen verkopen. Haar beenderen gooit men door elkaar in de grafkelder. Op dat ogenblik vindt men ook de loden harturne van Filips de Schone. Ze wordt opengebroken en in de grafkelder gesmeten.

Maar wat doet de harturne daar eigenlijk?

Waanzinnig verliefd

Filips wordt op 22 juni 1478 geboren in het Prinsenhof te Brugge. Als oudste zoon (na Filips volgt nog een dochter, Margaretha) is hij de troonopvolger van hertogin Maria van Bourgondië én van keizer Maximiliaan van Oostenrijk. Als Maria overlijdt in 1482 wordt de vierjarige Filips heerser van de Bourgondische Nederlanden. Zijn vader Maximiliaan neemt het regentschap voor hem waar.

Johanna en Filips

Meester van het leven van Jozef, Het laatste oordeel (Triptiek van Zierikzee) met op de zijluiken Filips de Schone en Johanna de Waanzinnige, 1495-1506, collectie KMSKB Brussel

In 1496 huwt Filips met Johanna van Castilië, later bekend (of berucht) als Johanna de Waanzinnige. Ze ontmoeten elkaar in Lier. Volgens de overlevering is het liefde op het eerste gezicht. Ze krijgen zes kinderen, van wie de bekendste zonder twijfel de latere Keizer Karel is. Filips wordt door zijn huwelijk ook koning van Castilië nadat zijn schoonmoeder in 1504 overlijdt. Zijn lijstje met gebieden en titels tikt dus aardig aan. Uit geschriften weten we dat Filips een aantrekkelijk, charmant en goedgemutst heerschap is. Vandaar zijn bijnaam ‘de Schone’. Aan vrouwelijke aandacht heeft hij geen gebrek. Niet makkelijk voor zijn echtgenote Johanna, die volgens de legende ziekelijk jaloers is.

In 1506 sterft Filips na een korte ziekte in Spanje. Een longontsteking? Vergiftiging? Vele verhalen doen de ronde… Johanna wordt waanzinnig van verdriet.  Het lichaam van Filips wordt gebalsemd en in een loden kist gelegd. Gedurende jaren zal Johanna niet van de lijkkist wijken. Regelmatig laat zij de kist openen zodat men kan bevestigen dat het lichaam van haar man erin ligt.  Sommigen zeggen dat ze de kist op haar slaapkamer bewaart en deze opent in de hoop dat Filips weer tot leven komt. Ze neemt het lichaam mee op een reis van meer dan een jaar langs verschillende kerken. Uiteindelijk eindigt de reis voorlopig in 1509 in de kerk van het Clarissenklooster  van Tordesillas. De kist wordt bij het hoogaltaar geplaatst en Johanna verblijft in het paleis in de stad. De facto sluit men haar er na verloop van tijd op – men noemt haar krankzinnig…Pas in 1525 krijgt Filips zijn definitieve rustplaats in  Granada. Daarmee voert Keizer Karel de wil van zijn vader uit.

Granada-Capilla_Real-8-Sepulcro_de_Felipe_I_y_de_Juana_la_La_Loca_(Bartolomé_Ordóñez)

Graf van Filips de Schone en Johanna de Waanzinnige, Capilla Real, Granada

Rond het overlijden van Filips en de reactie van Johanna zijn vele verhalen en versies ontstaan. Hoeveel daarvan waar is en hoeveel daarvan gefabriceerde geschiedenis is door de machtige mannen in de buurt van Johanna: dat is niet altijd even duidelijk…

Mijn hart behoort mama toe

Terug naar het moment van overlijden. Bij Filips’ dood, haalt men zijn hart uit zijn lichaam. Het wordt gebalsemd en in een loden kistje geplaatst. Het is immers een oude vorstelijke traditie bij de Bourgondiërs om het hart van de kinderen in het graf van hun moeder te plaatsen.

Jan_II_Borman_en_Reinier_van_Thienen_-_Isabella_van_Bourbon_(1436-1465)_-_M_-_Museum_Leuven_23-11-2013_15-32-16

Jan II Borman en Renier van Thienen, Grafbeeld van Isabella van Bourbon, 1436-1465, collectie M Museum Leuven

Het hart van Maria van Bourgondië lag in de Sint-Michielsabdij te Antwerpen begraven in de grafkelder van haar moeder, Isabella van Bourbon. Dit graf wordt geschonden tijdens de beeldenstorm van 1566. Op zijn beurt laat Filips de Schone testamentair bepalen dat zijn eigen hart bij zijn moeder in de Brugse Onze-Lieve-Vrouwekerk moet worden geplaatst. Zijn zus, Margaretha van Oostenrijk, laat zijn wens uitvoeren. Dit gebeurt op 31 juli 1507. Op de bovenkant van de harturne staat een Latijnse tekst die vermeldt wat de inhoud van het kistje is. De harturne blijft in Maria’s graf tot de grafschennis.

1979_harturne_3_Dominique Provost_A4 72

Het hart van de grootmoedigste en onoverwinnelijkste vorst Filips, koning van Castilië, Léon en Granada, prins van Aragon en van de beide Siciliën en Jeruzalem, aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië en Brabant, graaf van Vlaanderen, enzovoort, die stierf in Burgos in Spanje, in het jaar des Heren 1506 op de vijfentwintigste dag van september. Bidt voor hem. Vertaling van de tekst op de harturne

Tijdens de archeologische opgraving in 1979 waarbij de resten van Maria van Bourgondië worden gevonden, vindt men ook de loden harturne terug. De stoffelijke resten van Maria legt men in een nieuwe kist, gemaakt naar een tekening van Pieter Ledoulx uit 1803. Van de harturne maakt men een kopie die op de kist van Maria van Bourgondië wordt gezet. De originele urne behoort tot de collectie van Raakvlak, de archeologische dienst van Brugge en Ommeland.

Meer lezen?

Hubert De Witte e.a., Maria van Bourgondië, Brugge. Een archeologisch-historisch onderzoek in de Onze-Lieve-Vrouwekerk, Brugge, 1982.

Paul Vandenbroeck en Miguel Ángel Zalama, Filips de Schone. De schoonheid en de waanzin, Brugge, 2006, blz. 195-210.

Meer objecten en verhalen

9 gedachten over De harturne van Filips de Schone

  1. Joris de Sutter schreef:

    Voor de volledigheid ontbreekt er nog de plaats van overlijden in de vertaling van de tekst op het deksel. “Het hart van de grootmoedige en onoverwinnelijke prins Filips, koning van Castilië, Léon en Granada, prins van Aragon en van de beide Siciliën en Jeruzalem, aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië en Brabant, graaf van Vlaanderen, enzovoort, die stierf in Burgos in Spanje, in het jaar des Heren 1506 op de vijfentwintigste dag van september. Bid voor hem.”

    1. Bruggemuseum schreef:

      Dat klopt inderdaad. We passen het aan op de blog!

      1. Joris de Sutter schreef:

        Nu we toch aan het corrigeren slaan. “grootmoedigste en onoverwinnelijkste”? Gewoon “grootmoedige en onoverwinnelijke” is correcter dacht ik. En anders is het “meest onoverwinnelijke”, want onoverwinnelijkste bestaat gewoon niet. Daarnaast is “Bidt voor hem” bijzonder archaïsch, wat enigszins wel past in deze context, maar correcter Nederlands is toch wel die T te laten vallen.

        1. Bruggemuseum schreef:

          In de Latijnse tekst staan ‘grootmoedig’ en ‘onoverwinnelijk’ wel degelijk in de superlatief, weliswaar in afgekorte vorm (‘serenissi~’, ‘invictissi~’). Volgens Taaldvies.net is ‘onoverwinnelijkst’ de regelmatige vorm van de superlatief maar de omschreven vorm met ‘meest’ kan ook. Wat het archaïsme betreft: dat mag u inderdaad aan de context wijten!

  2. Noël Geirnaert schreef:

    En eigenlijk zou ‘princeps’ beter door ‘vorst’ worden vertaald.

    1. Bruggemuseum schreef:

      Bedankt voor de reactie. We zullen het aanpassen.

  3. […] (glamour & glitter!) tijdens de blijde intrede van Filips de Goede? De eerste ontmoeting tussen Maria van Bourgondië en Maximiliaan van Oostenrijk? Het staat allemaal levendig […]

  4. […] en Maria van Bourgondië, rechts Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië. Karels ouders, Filips de Schone en Johanna van Castilië (de latere Johanna de Waanzinnige), staan in medaillons afgebeeld. Rondom […]

  5. […] in de O.L.V.-kerk in 1979 (aanleiding is de terugplaatsing van de graven van Karel de Stoute en Maria van Bourgondië in het hoogkoor), komen enkele van dergelijke beschilderde graven letterlijk aan het licht. […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *