De Excellente cronike van Vlaenderen

De Brugse Openbare Bibliotheek bezit een mooie handschriftencollectie. Handschrift 437 is een topstuk. Het is een belangrijke bron voor de geschiedenis van Vlaanderen en Brugge. En het bevat enkele miniaturen om bij weg te dromen. Ludo Vandamme, wetenschappelijk medewerker van de bibliotheek, vertelt.

Teletijdmachine

Handschrift 437 bevat de ‘Excellente cronike van Vlaenderen’. Deze kroniek verhaalt chronologisch de geschiedenis van Vlaanderen, vanaf de ‘vroegste tijden’ (de tijden van de ‘forestiers’) tot de late 15de eeuw. Misschien niet meteen lectuur die je op je nachtkastje zou leggen. Tot je eens een van de (zeldzame en gedeeltelijke) hertalingen ter hand neemt. Dan blijkt die kroniek een teletijdmachine te zijn. De exuberante versieringen in de stad (glamour & glitter!) tijdens de blijde intrede van Filips de Goede? De eerste ontmoeting tussen Maria van Bourgondië en Maximiliaan van Oostenrijk? Het staat allemaal levendig beschreven.

uitsnit-max-en-maria

 

 

Toen de bruid de bruidegom zag, knielde zij en hij deed hetzelfde, waarna ze elkaar in de armen namen, beiden van kleur verschoten en lijkbleek werden. Dit was een teken van innige liefde. (…) De bruidegom kuste nu zijn bruid en zei: ‘Naar u heb ik vurig verlangd.’ Toen werd de ondertrouw gesloten door een pauselijke afgezant uit Rome. Hierna werd er een overdadig banket gehouden. (…) De hele nacht werden er in de stad vreugdevuren ontstoken en werd er feestgevierd.

Uiteraard werpt de kroniek in de eerste plaats een blik op de grote politieke gebeurtenissen – de kroniek is ooit begonnen als een stamboom van de ‘forestiers’ en de graven van Vlaanderen. Die laatsten zijn dan ook de rode draad in de kroniek. Conflicten tussen de graven en de steden, tussen de graven en de Franse koning, de huwelijkspolitiek, de hertogen van Bourgondië die het graafschap verwerven…: het komt allemaal aan bod.

De kroniek is verder doorspekt met faits divers: uitzonderlijke sneeuw- of regenval in Brugge, walvissen die aanspoelen in Oostende… Maar er is bijvoorbeeld ook een beschrijving van een vechtpartij tussen Bruggelingen en Oosterlingen waarbij doden vallen en de Brugse aanstokers uiteindelijk ter dood veroordeeld worden.

Inburgeringscursus

Het is dus niet verwonderlijk dat vreemdelingen die in de middeleeuwen in Vlaanderen verblijven naar de ‘Excellente cronike’ grijpen om meer te begrijpen over het gebied waar ze terecht gekomen zijn. Om in te burgeren, zou je kunnen zeggen. Italiaanse kooplieden in Brugge vertalen de kroniek zelfs in het Italiaans. De eerlijkheid gebiedt wel om hier aan te stippen dat de vertaler Brugge maar niets vindt. ‘Een graf voor levenden’, stelt de vertaler in zijn intro…

b_ob_ms685_208v-208r-medium

De oudste kaart van Vlaanderen in ms. 685 van de Openbare Bibliotheek Brugge

Het enige bekende exemplaar van die Italiaanse vertaling behoort ook tot de collectie van de Openbare Bibliotheek (ms. 685). Het dateert uit 1452 en bevat achterin een ingekleurde, met de hand getekende kaart van Vlaanderen. Dit is de oudst bekende kaart van Vlaanderen.

Hoofdbreker

De ‘Excellente cronike van Vlaenderen’ daarentegen is overgeleverd in vele manuscripten. Onderzoek brengt steeds nieuwe (gedeeltelijke) versies aan het licht. Maar dit exemplaar (ms. 437) van de Openbare Bibliotheek, net als ms. 436 in dezelfde bibliotheek en andere exemplaren in bibliotheken in Brussel, Den Haag, Douai, Parijs en New York zijn sleutelstukken.

De ‘Excellente cronike’ heeft een complexe ontstaansgeschiedenis. Verschillende auteurs schrijven eraan en breien als het ware telkens een nieuw stuk aan de oudere teksten. De basis van de kroniek is de zogenaamde ‘Flandria generosa C’, een Latijnse tekst over de geschiedenis van Vlaanderen van 621 tot 1423. Rond 1423 wordt deze tekst naar het Nederlands omgezet en verder bewerkt en uitgebreid. Het is deze bewerking die we de ‘Excellente cronike’ noemen.

Vanaf 1437 houdt de Brugse rederijker en latere stadsdichter Anthonis de Roovere (gestorven in 1482) de pen vast. Dat het uitvoerige relaas van de 15de eeuw heel erg Brugs gekleurd is, mag dus niet verwonderen. Daarbij positioneert het relaas zich in de strijd tussen verschillende belangen: particularistische steden, stedelijke facties op zoek naar maximale invloed, centraliserende vorsten.

uitsnit-maria-te-paard-medium

Omstreeks vastenavond ging de vorstin uit rijden met haar gezelschap, en haar paard struikelde waardoor ze ervanaf viel en zich bezeerde. Maar ze sprak er niet over en wilde niet dat erover gesproken werd, terwijl ze zich opgewekter voordeed dan ze was. Als gevolg van deze val had ze een gevaarlijk zwerende wond, waardoor ze kort daarna ziek werd en het bed moest houden.

Prentenboek

Wat het Brugse exemplaar van de kroniek extra aantrekkelijk maakt, zijn de prachtige miniaturen. Het gaat telkens om paginagrote illustraties, die de Bourgondische vorsten Maria van Bourgondië, Maximiliaan van Oostenrijk en Filips de Schone realistisch voorstellen. Opvallend is ook de overvloed aan heraldische symbolen. Ooit zei men dat Hans Memling deze miniaturen maakte. Vandaag houdt men het op een anonieme meester met een noodnaam: The Master of the Brugses Chronicle of Flanders. Ook de exemplaren van de kroniek die in Brussel en Douai bewaard worden, zijn mooi verlucht.

Omdat de kroniek zo’n schat aan informatie bevat, blijft hij lange tijd in roulatie. De Antwerpse drukker-uitgever Willem Vorsterman zorgt in 1531 voor een gedrukte editie. Mét illustraties: expressieve houtsneden nemen hier de plaats van de miniaturen in.

Hiermee eindigt de kroniek van Vlaanderen, beginnend bij Liederic de Buc, de eerste forestier van Vlaanderen, en verder handelend over alle forestiers en graven van Vlaanderen tot en met het overlijden van vrouwe Maria van Bourgondië (…). Vanaf de expeditie van Calais in 1437 is de kroniek voor het belangrijkste deel geschreven door Anthonis de Roovere (…). Moge God zich ontfermen over zijn ziel en over allen die deze kroniek zullen lezen. Amen.

Meer weten?

Je kan de ‘Excellente cronike’ doorbladeren via de Flandrica-website.

Een volledige uitgave van de ‘Excellente cronike’ is niet voorhanden. Hertalingen van een aantal fragmenten zijn onder andere te vinden in Corrie de Haan en Johan Oosterman (samenst.), Is Brugge groot?, Amsterdam, 1996, blz. 9-83. Bovenstaande citaten komen uit deze uitgave (blz. 71, 77, 83).

Vandaag staat de ‘Excellente cronike’ middenin het internationale en multidisciplinaire wetenschappelijk onderzoek van onder meer historici, kunsthistorici, en literatuurhistorici.

Meer objecten en verhalen

4 gedachten over De Excellente cronike van Vlaenderen

  1. […] Op triniteitszondag in 1453 zaten enkele Oosterlingen iets te drinken in een wijnhuis bij de haven van Sluis om ongeveer zeven uur ’s avonds. Er kwam een Vlaming bij hen zitten die de gek stak met de oosterlingen en zij begonnen te bekvechten en kregen ruzie. Omdat de Vlaming alleen was, ging hij weg en riep de hulp in van vier of vijf vrienden en begaf zich later op de avond tussen tien en elf uur met hen naar het huis waar de belangrijkste van de kooplieden, namelijk degene die de ruzie met hem was begonnen, lag te slapen bij zijn geliefde, en waar ook andere Oosterlingen logeerden. Toen de Vlaming op de deur bonkte, de koopman uitdaagde en groot kabaal maakte, staken enkele andere Oosterlingen hun hoofd uit het raam en riepen: ‘Sla die beroerde Vlaming dood.’ Er kwam een stadsklerk aangelopen en hij werd doodgeslagen. De inwoners van de stad begonnen zich op te winden toen geroepen werd: ‘Sla die Vlaming dood.’ Ze verstonden namelijk: ‘Sla alle Vlamingen dood’ en riepen daarop: ‘Sla alle Oosterlingen dood.’ Fragment uit ‘De excellente cronike van Vlaenderen‘ […]

  2. […] de inhoud van de Excellente cronike, of in het Italiaans: ‘Cronache de signori di Fiandra e de loro advenimenti’, kan je elders op […]

  3. […] waarin dagelijks vanuit een persoonlijke invalshoek zaken worden neergepend. Het is ook geen kroniek, waarin de geschiedenis van de stad neergeschreven staat. Het is een tekst bestemd om door een […]

  4. […] belangrijke figuur in de vroege jaren van de rederijkerij is Anthonis De Roovere, de auteur van de Excellente Cronike van Vlaenderen. Op 17-jarige leeftijd wint hij een dichtwedstrijd van de Rederijkerskamer van de H. Geest met een […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *