Dispenningen, een alternatief betaalmiddel

Op een muntstuk verwacht je de waarde ervan te zien staan. Maar tot ver in de 19de eeuw zijn er munten in roulatie waarop staat: ‘broodt’, ‘vleesch’, ‘hout’ of ‘kool’. Het gaat om zogenaamde armen- of dispenningen. Het Gruuthusemuseum heeft er meer dan 600 in zijn collectie.

Een klein bruin  niet gesneden

Armenpenningen zijn inderdaad een betaalmiddel. In ruil voor de penning, krijgt de ‘betalende’ partij een dienst of goed. Dat kan bijvoorbeeld brood of vlees zijn, maar ook brandstof zoals hout of turf. Ook kleding kan men met de penningen verkrijgen.

Armenpenningen noemt men soms ook armenloodjes. Toch zijn ze niet altijd van een loodlegering gemaakt. Vaak zijn ze van tin of zelfs van brons.

Dismeesters aan het werk

De armendis is een instelling die verantwoordelijk is voor de ondersteuning van thuiswonende armen. Bedelaars vallen dus buiten hun actieradius. Het werkterrein van een armendis valt samen met het grondgebied van de parochie maar de dismeesters, die alles op poten zetten, functioneren autonoom, los van de kerk. Het zijn stedelijke instellingen gegroeid vanuit de christelijke idee van naastenliefde (‘caritas’).

Hun armenzorg is zoals gezegd gericht op de armen die binnen de parochie wonen.  Elke parochie in Brugge heeft dan ook zijn eigen penningen en staat op de penning vermeld, voluit, afgekort (bijvoorbeeld S.G. voor Sint-Gillis) of in combinatie met een symbool. Van sommige letteraanduidingen vermoedt men dat ze naar een bepaalde wijk verwijzen. Het goed waarvoor de penning ingeruild kan worden, staat woordelijk of met een tekening aangeduid. Met een grotendeels ongeletterde bevolking lijkt dat laatste logisch.

img_2280-small

Dismeestersbank in de Sint-Annakerk (Brugge), 1688, gemaakt door Jan van Gorp (timmerman) en Jacob Berger (beeldsnijder), (c) Inge Geysen

Het uitdelen van goederen vindt meestal plaats in de kerk. De armendis beschikt daar over zijn eigen meubilair, met onder andere een dismeestersbank. In de Sint-Annakerk staat nog steeds een prachtig gebeeldhouwde dismeestersbank uit 1688. Achter de bank is de deur naar de opslagruimte van de armendis. Naast de bank hangt een 17de-eeuws schilderijtje waarop je Christus en enkele dismeesters goederen ziet uitdelen aan de armen. In de kerk van de Heilige Kruisverheffing in Sint-Kruis is een gelijkaardig schilderij te vinden. In het Hospitaal Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie hangt nog steeds een schilderij naar Frans Francken met een uitbeelding van de zeven werken van barmhartigheid. In de rechterhoek is een tafereel met een armendis verwerkt. Maar de werking van de armendissen gaat veel verder terug in de tijd. In datzelfde hospitaal wordt een 14de-eeuws charter bewaard waarop wellicht iets later enkele tekeningen zijn toegevoegd. Een ervan stelt een uitdeling van goederen voor.

De armenpenningen die per testamentaire wil worden uitgegeven, vormen een aparte categorie. Aan de ene zijde staat het wapenschild van de overledene, aan de andere zijde waar de penning recht op geeft. Deze penningen deelt men uit aan de armen naar aanleiding van het overlijden van de schenker of bij de verjaardag van diens overlijden. De mecenassen die deze penningen testamentair uitreiken, maken deel uit van de hogere klassen van de bevolking. Het gaat bijvoorbeeld om bisschoppen en geestelijken, adellijke families of begoede burgers. De overledene hoopt er zielenrust mee te kopen.

o-otp0058-i

Naar Frans Francken, De zeven werken van barmhartigheid, Hospitaal Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie (O.OTP0058.I), (c) cel fotografie Stad Brugge

Geestelijk en werelds belang

De armenpenningen komen voor tot een heel eind in de 19de eeuw. Toch is er dan al een en ander veranderd in de organisatie van de armenzorg.

Al in de 18de eeuw probeert keizer Jozef II de armenzorg tot een staatsaangelegenheid te maken. Het Franse bewind gaat verder met zijn beleid door de oprichting van de Commissies van Burgerlijke Godshuizen en de Burelen van Weldadigheid in 1796. Op dat ogenblik schaft men de armendissen af en komen alle stedelijke zorginstellingen onder het beheer van deze nieuwe administraties. Ook het roerend en onroerend goed van die stedelijke instellingen verhuist mee. Zo komt het dat het archief van de Brugse armendissen vandaag  grotendeels bewaard wordt in het O.C.M.W.-archief. Dit archief bezit trouwens ook een grote collectie dispenningen. De Burelen en de Commissies blijven voortbestaan tot 1925, wanneer de Commissies van Openbare Onderstand worden opgericht, de voorlopers van de O.C.M.W.’s. Nog tot 1905 zijn er in het archief van het Bureel van Weldadigheid van Brugge vermeldingen van brooduitdelingen terug te vinden.

mus040311_17_charter-detail

Charter van het H. Geesthuis met distafereel, 1354, Hospitaal Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie, (c) cel fotografie Stad Brugge

Hoewel de christelijke caritasgedachte zeker een rol speelt in de armenzorg, is er ook een belangrijk werelds belang aan verbonden. Tijdens economisch turbulente tijden en zeker tijdens voedselschaarste is de voedselbedeling, die een groot onderdeel uitmaakt van de armenzorg, van groot belang om volksopstanden te voorkomen. Om die voedselbedelingen ordelijk en rechtvaardig te laten verlopen, geeft men armenpenningen uit.

 

Meer weten?

De collectie dispenningen van het Gruuthusemuseum kan je doornemen via www.erfgoedbrugge.be. Ook het O.C.M.W.-archief heeft ook een grote collectie dispenningen. Het beheert ook het archief van de armentafels van Brugge.

Alphonse De Schodt, Méreaux de bienfaisance ecclésiastiques et religieux de la ville de Bruges, 1873-1878.

L. Minard-Van Hoorebeke, Description de Méreaux, 1877.

DE BEELDENAAR. Tweemaandelijks tijdschrift voor Numismatiek en Penningkunst.

Vlaamse Tinvereniging en Nederlandse TinVereniging

P. Van Zeir, De inrichting van de Armendissen van de oude Brugse stadsparochies vóór 1526, in: Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis, 97 (1960), blz. 104-153.

Alle foto’s van dispenningen bij dit bericht: (c) Dominique Provost

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Dispenningen, een alternatief betaalmiddel

  1. […] die thuiswonende armen ondersteunt – meer hierover op de blogpost over de dispenningen. Sommige, zoals de armendis van de parochies Sint-Gillis en Sint-Anna, beschikken klaarblijkelijk […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *