Het zegel van het Duitse Hanzekantoor

Al sinds de 12de eeuw, dus zowat tegelijk met het ontstaan van het Zwin, duiken er Duitse kooplieden op in Brugge. De stad is op dat ogenblik een ontluikend internationaal handelscentrum.

Rond het midden van de 13de eeuw proberen deze Duitsers aan de oevers van het Zwin een eigen nederzetting te bouwen. Deze poging loopt echter op niets uit. Toch blijven er bij het Zwin nog lang Duitse handelsnederzettingen bestaan. Maar vanaf de tweede helft van de 13de eeuw richten de Duitse kooplieden zich wel hoofdzakelijk op Brugge voor hun internationale handelscontacten. Op het einde van de 14de eeuw zijn alle afzonderlijke vestigingen onder controle van het Brugse kantoor van de Duitse Hanze.

schepen_loop-van-de-reie-tot-aan-poortersloge_hugo-maertens

Het laatste schip heeft in de mast een wimpel met het wapen van de Duitse Hanze. Detail uit de tekening ‘De loop van de Reie van de Poortersloge tot de Dampoort’, 16de eeuw, Stadsarchief Brugge, (c) Hugo Maertens

Zij kwamen uit het Oosten

Hoewel ze afkomstig zijn uit een gebied dat zich uitstrekt van Oost-Nederland tot in de huidige Baltische staten, ontwikkelen de Duitse handelaars vanaf het midden van de 13de eeuw een sterk samenhorigheidsgevoel. Deze verbondenheid leidt tot de vorming van een gemeenschappelijke organisatie: de Duitse Hanze. Deze supra-regionale stedenbond onder leiding van de stad Lübeck vestigt kantoren in Bergen (Noorwegen), Londen, Novgorod (Rusland) en Brugge.

wapens-kantoren-brugge-londen-bergen-novgorod-small

De wapens van de Hanzekantoren van Brugge, Londen, Bergen en Novgorod in: Hermann Bote, Schichtbuch, 1514, Wolfenbüttel, Herzog-August-Bibliothek

De Duitse kooplieden, die ‘Oosterlingen’ worden genoemd, zijn dankzij hun stevige organisatie een sterke machtsfactor in Brugge. Ze verwerven verscheidene voorrechten, onder andere op fiscaal gebied. Ze deinzen er niet voor terug sterke druk uit te oefenen op het stadsbestuur om hun positie te handhaven of beter nog: te versterken. Zo organiseren ze meermaals een handelsboycot tegen Brugge door er weg te trekken. Na stevige onderhandelingen keren de Duitsers dan terug, meestal gepaaid met nieuwe voorrechten.

Vanaf het laatste kwart van de 15de eeuw is Brugge op zijn retour als internationaal handelscentrum. Ook de Duitse  Hanze is in die periode al duidelijk over zijn hoogtepunt heen. Toch gaan net dan zowel de Duitse Hanze als het stadsbestuur hun onderlinge relaties een prestigieus, ruimtelijk cachet geven.

Zij bouwden in het centrum

Na een zoveelste boycot tegen de stad krijgt de Hanze in 1457 het huidige Oosterlingenplein als exclusief terrein ter beschikking. Tussen 1478 en 1481 zet de Brugse bouwmeester Jan van den Poele daar voor de Hanze een prachtig natiehuis neer, bekroond met een hoge toren. Restanten van dit natiehuis zijn nog steeds, weliswaar opgesplitst, bewaard in Krom Genthof 1 en Oosterlingenplein 4.

1975_GRO0023_II 002

De oudste bekende afbeelding van het Oosterlingenhuis, 1550, Prentenkabinet Musea Brugge (1975.GRO0023.II), (c) Dominique Provost

Het  Brugse kantoor van de Duitse Hanze bouwt in zijn nieuwe natiehuis een goed geoliede administratie uit. Hun archief, oorspronkelijk bewaard in het Brugse karmelietenklooster, wordt naar het natiehuis overgebracht. Het vormt de kern van de eigen administratie, die tot in 1553 in Brugge gevestigd blijft. Uiteindelijk zou het archief van het Brugse kantoor van de Hanze via Antwerpen in Keulen terechtkomen. Daar wordt het nog steeds in het Stadsarchief bewaard.

Zij zaten in een koffer

Maar uiteraard zitten er in het Brugse Stadsarchief ook heel wat stukken over de relaties van het Brugse stadsbestuur met het Brugse kantoor van de Duitse Hanze. Zeker een aantal van deze documenten is nog eeuwenlang in een aparte koffer bewaard. In de 19de eeuw echter bedenken de toenmalige archivarissen een nieuwe, algemene chronologische ordening  voor de archiefstukken. De Hanzedocumenten haalt men uit de koffer en men voegt ze met de meeste middeleeuwse charters bij elkaar tot een nieuwe reeks. Een spijtige zaak want daardoor verliezen de documenten hun onderlinge samenhang…

sleutel-hanze_hugo-maertens-small

Sleutel van de koffer met de ijkgewichten van de Duitse Hanze met een attest van de Brugse schepenen, 1347, Stadsarchief Brugge, (c) Hugo Maertens

Maar: jaren later, in  1993, verwerft het archief een 17de-eeuwse inventaris. Op basis van die inventaris slaagt men erin de inhoud van de ‘Hanzekoffer’ te reconstrueren. Zo weten we nu dat in de koffer 29 stukken zaten, hoofdzakelijk charters, gedateerd tussen 1458 en 1502.

Zij hingen er hun zegel aan

Vier van deze charters zijn bezegeld met het uiterst zeldzame zegel van het Brugse Hanzekantoor. Deze vrij gaaf bewaarde exemplaren bezegelen oorkonden van 13 september 1487, 4 november  1499, 14 januari 1500 en 22 november 1499.

Alle vier de buitenlandse Hanzekantoren krijgen in de 15de eeuw een eigen wapenschild en een zegel. De Duitse Hanze zelf heeft nooit een wapenschild en een zegel gehad. De zegels  van de vier kantoren (Bergen, Brugge, Londen en Novgorod) zijn steeds gebaseerd op het wapen van het Duitse Rijk met de adelaar.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het zegel van het Duitse Hanzekantoor in Brugge, Stadsarchief Brugge, Politieke oorkonden, 1ste reeks, 1287

Het zegel van het Brugse Hanzekantoor, in rode was, heeft een diameter van 6 cm. Het vertoont een wapenschild waarop een dubbelkoppige adelaar is afgebeeld met open vleugels en een ster op de borst, gehouden door twee klimmende leeuwen en opgehangen aan twee gekruiste riemen. Het randschrift luidt: S(IGILLUM) MERCATORU(M) SACRI ROMA(N)I IMPERII HANSE THEUTONICE BRUGIS IN FLANDRIA RESIDEN(TIUM), vertaald: zegel van de kooplieden van de Duitse Hanze van het  Heilig Roomse Rijk, die te Brugge in Vlaanderen verblijven. Dit zegel is gebaseerd op een wapenschild dat pas op 6 september 1486 aan de Duitse kooplieden is verleend door keizer Frederik III. Hij is de vader van Maximiliaan van Oostenrijk, die op dat moment over onze gewesten heerst als weduwnaar van Maria van Bourgondië en zelfbenoemde voogd van hun zoon Filips de Schone.

Op triniteitszondag in 1453 zaten enkele Oosterlingen iets te drinken in een wijnhuis bij de haven van Sluis om ongeveer zeven uur ’s avonds. Er kwam een Vlaming bij hen zitten die de gek stak met de oosterlingen en zij begonnen te bekvechten en kregen ruzie. Omdat de Vlaming alleen was, ging hij weg en riep de hulp in van vier of vijf vrienden en begaf zich later op de avond tussen tien en elf uur met hen naar het huis waar de belangrijkste van de kooplieden, namelijk degene die de ruzie met hem was begonnen, lag te slapen bij zijn geliefde, en waar ook andere Oosterlingen logeerden. Toen de Vlaming op de deur bonkte, de koopman uitdaagde en groot kabaal maakte, staken enkele andere Oosterlingen hun hoofd uit het raam en riepen: ‘Sla die beroerde Vlaming dood.’ Er kwam een stadsklerk aangelopen en hij werd doodgeslagen. De inwoners van de stad begonnen zich op te winden toen geroepen werd: ‘Sla die Vlaming dood.’ Ze verstonden namelijk: ‘Sla alle Vlamingen dood’ en riepen daarop: ‘Sla alle Oosterlingen dood.’ Fragment uit ‘De excellente cronike van Vlaenderen

Meer weten?

André Vandewalle (red.), Hanzekooplui en Medicibankiers. Brugge, wisselmarkt van Europese culturen, Oostkamp, Stichting Kunstboek, 2002.

André Vandewalle, ‘Het archief, het wapen en het zegel van de Duitse Hanze te Brugge’, in: J. De Zutter, L. Charles en A. Capiteyn (red.), ‘Qui valet ingenio. Liber amicorum Johan Decavele, Gent, 1996, blz. 453-461, opnieuw uitgegeven door Noël Geirnaert en Marcella Vandebroek (red.), Een privilege voor iedereen. Verzamelde studies van dr. André Vandewalle over Brugse geschiedeni s, archief en heraldiek (Archiefkunde: verhandelingen aansluitend bij ‘Bibliotheek- & Archiefgids, 10) , Berchem- Brugge, 2008, blz. 213-220.

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over Het zegel van het Duitse Hanzekantoor

  1. […] zout, appelen en peren. En Hoeke wordt zowat opgeëist door de Oosterlingen. Deze kooplieden uit de Hanzesteden willen er hun eigen kolonie oprichten, maar krijgen daarvoor geen toestemming. Hoeke wordt dan […]

  2. […] Torren. En wat bovendien met het al even in het oog springende Oosterlingenhuis, kantoor van de Duitse Hanze, terwijl het Domus Castellanorum, het natiehuis van de Spanjaarden, nergens te bekennen valt? Feit […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *