Speelgoedsoldaatjes

Over enkele dagen zullen heel wat kinderen naar hun schoentje snellen om te kijken wat Sinterklaas voor hen gebracht heeft. Heel waarschijnlijk zal het speelgoed zijn.

Spelen is van alle tijden en speelgoed dus ook. Het speelgoed waarmee kinderen in de middeleeuwen spelen, is grotendeels verloren gegaan. Maar archeologen vinden soms toch nog iets terug. En dan blijken de tijden niet altijd veranderd.

Spelen in Brugge

Speelgoed vindt men meestal terug in een stedelijke context, waar nog een stad is of waar een stad is geweest dus. In Brugge hebben archeologen al heel uiteenlopende dingen opgegraven, daterend uit de middeleeuwen en latere periodes. Speelgoed dat geluid maakt bijvoorbeeld, zoals rammelaars of speelgoedfluitjes met een hoofdje. Of speelgoed waarmee kinderen het dagelijkse leven nabootsen zoals speelgoedservies en –kookgerei: miniatuurpannetjes, kookpotjes, schalen, kruikjes, lepeltjes tot zelfs een wafelijzertje en een buffetkastje. De meeste van deze objecten zijn gemaakt in een tin-loodlegering, al zitten er ook rammelaars in aardewerk en fluitjes in tin-zilver of been bij.

Ook speelgoed dat wat meer actie of competitie met zich meebrengt is naar boven gekomen: een tinnen tol, een houten zwaard, pijl en boog, een houten bal, schaatsen uit been en met lood verzwaarde koten.

Zullen we riddertje spelen?

Bijzonder is de vondst van twee identieke riddertjes op een voetstukje en een ruitertje te paard in een tin-loodlegering. Het zijn platte figuurtjes van ongeveer 4 cm hoog die aan beide zijden zijn bewerkt. De afbeelding op beide zijden is identiek, de figuurtjes dragen een zwaard en schild. Ze zijn te dateren in de late 13de eeuw, vroege 14de eeuw en opgegraven in de Niklaas Desparsstraat.

Alle figuurtjes kunnen rechtop staan, de riddertjes door het voetstukje, het ruitertje door de vier benen van het paard. Deze vier figuurtjes zijn als het ware de middeleeuwse voorganger van het tinnen soldaatje.

We kunnen ons hier gemakkelijk spelende kinderen bij voorstellen die riddertje spelen. Of zou het papa geweest zijn die met deze beeldjes hele veldslagen reconstrueert?

riddertjes_b_ob_ms251_054v-small

Riddertje spelen, randversiering uit: Vincentius Bellovacensis, Speculum Doctrinale, eind 13de eeuw, coll. Openbare Bibliotheek Brugge, ms. 251

Streng verboden te schieten

Naast archeologische vondsten, zijn er ook nog andere bronnen die ons meer vertellen over spelen in de middeleeuwen. In de marges van heel wat Gents-Brugse getijdenboeken zie je spelende kinderen afgebeeld staan: jongens die boogschieten, kinderen met hoepels, kinderen op een slee, kootschietende jongeren, kinderen voor een poppenkast… Op een grafzerk uit 1521 staat een jongen op een stokpaardje afgebeeld, compleet met teugels en hoofddeksel. De grafzerk is helaas verloren gegaan tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar er bestaat nog steeds een wrijfprent van de grafzerk.

poppenkast_b_ob_ms251_191r-small

Kinderen voor een poppenkast, randversiering uit: Vincentius Bellovacensis, Speculum Doctrinale, eind 13de eeuw, coll. Openbare Bibliotheek Brugge, ms. 251

En wat misschien actueel klinkt in deze tijden van GAS-boetes: in de eerste helft van de 16de eeuw vaardigt men in Brugge een keure uit waarin staat dat het verboden is ‘te worpene, blasene of schietene mey cleene pylkins, met papiere, vederen ende punten van elsenen an thende’. Eigenlijk een verbod op ons klassieke proppenschieten.

Het is dus duidelijk: ook in de middeleeuwen hebben Brugse kinderen tijd en middelen (speelgoed) om te spelen. De maatschappij is daar ook op ingesteld: speelgoed wordt door volwassenen geproduceerd en verhandeld. De bronnen laten wel nog heel wat vragen onbeantwoord. Hoeveel tijd hebben kinderen om te spelen? Is er verschil in spel en speelgoed tussen de verschillende sociale klassen? Of spelen alle kinderen dezelfde spelletjes, maar misschien met speelgoed gemaakt uit al dan niet dure materialen?

Een ding weten we in elk geval zeker: in de middeleeuwen spelen Brugse kinderen riddertje…

Meer weten?

De speelgoedsoldaatjes kan je gaan bekijken in de Gentpoort. Alle afgebeelde archeologische vondsten worden bewaard door Raakvlak.

Annemarieke Willemsen, Kinder delijt. Middeleeuws speelgoed in de Nederlanden, Nijmegen, 1998

Hubert De Witte, Infancy and Adolescence, Education and Recreation: An Archaeological Approach, in: Manfred Gläser (ed.), Lübecker Kolloquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum VIII. Kindheid und Jugend, Ausbildung und Freizeit, Lübeck, 2012, blz. 57-67

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Speelgoedsoldaatjes

  1. […] Wat verderop zien we een groep kinderen die poppenkast kijken (zie afbeelding bij de blog over de speelgoedsoldaatjes). Bevinden we ons hier tussen een rondtrekkend […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *