Les Vrais Principes de l’Architecture Ogivale ou Chrétienne

Vandaag presenteren we u in deze reeks, na de gele, een tweede bijbel: de bijbel van de Belgische neogotiek. Zo wordt het boek ‘Les Vrais Principes de l’Architecture Ogivale ou Chrétienne’ (‘De Ware Principes van de Gotische of Christelijke Architectuur’) wel eens genoemd. Auteur ervan is de Engelse architect Thomas Harper King. Het boek rolt in 1850 van de persen bij Daveluy in Brugge. Het plaatst Brugge definitief op de neogotische kaart en inspireert tal van architecten en kunstenaars.

1_vraisprincipes-8-small

Titelpagina van T.H. King, Les Vrais Principes de l’Architecture Ogivale ou Chrétienne, Brugge, 1850, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

Een Engelse architect in het 19de-eeuwse Brugge

In 1849 vestigt Thomas Harper King (1822-1892) zich in Brugge. Hij is afkomstig uit Londen en heeft zich tot het katholicisme bekeerd. King is vertrouwd met de architectuur en de toegepaste kunsten uit de middeleeuwen. Tijdens zijn korte verblijf in Brugge, van 1849 tot 1858, ontpopt hij zich tot een vurig verdediger van het gedachtegoed van Augustus Pugin, de voorman van de Engelse katholieke neogotiek. King noemt zichzelf ook bij voorkeur un élève de M. Pugin, een leerling van mijnheer Pugin.

Vrij snel al na zijn aankomst in Brugge laat King van zich horen. In een open brief aan het West-Vlaamse provinciebestuur bekritiseert hij de neogotische plannen van Pierre Buyck voor de nieuwe Heilige Magdalenakerk. Volgens King getuigen de plannen nergens van een degelijke kennis van de principes van de christelijke architectuur. De brief is het begin van een hevige pennentwist en resulteert in een polemiek tussen katholieken over een katholiek onderwerp. Buyck stuurt zijn plannen uiteindelijk maar lichtjes bij. De kerk wordt niet het ‘manifest’ van de katholieke neogotiek dat King in gedachten heeft. De Engelsman kan wel mee zijn stempel drukken op het interieur.

De neogotische principes te boek gesteld

Kings open brief is echter meer dan een kritiek op de plannen die voorliggen. De tekst laat zich ook lezen als een pleidooi voor een exclusief gebruik van de neogotiek, als de uitdrukking bij uitstek van de christelijke samenleving. King volgt hierin duidelijk de opvatting van Augustus Welby Pugin. In de loop van 1849-1850 schrijft King een persoonlijke adaptatie van de geschriften van Pugin, waarin hij zowel elementen uit diens ‘The True Principles of Pointed or Christian Architecture’ (1841) en ‘Contrasts’ (1836) verwerkt. Die adaptatie krijgt de titel ‘Les Vrais Principes de l’Architecture Ogivale ou Chrétienne’.

2_vraisprincipes-6-small

Eglises anciennes et modernes mises en contraste‘, uit: T.H. King, Les Vrais Principes (…), Brugge 1850, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

‘…Faisant ressortir le contraste entre les chefs-d’oeuvre de l’art chrétien au moyen-âge et les ouvrages exécutés de nos jours et constatant le mauvais goût de notre époque…’ Citaat uit een publiciteitsfolder voor ‘Les Vrais principes (…), coll. Westflandrica

Het boek is een pleidooi voor een rationeel, historisch gefundeerde en aan de behoeften van de tijd aangepaste toepassing van de technische principes van de gotische architectuur. De onderliggende idee is dat een exclusief gebruik van de neogotiek moet bijdragen aan het laten herleven van de ideale (middeleeuwse) christelijke samenleving. De sleutel tot succes is een correct gebruik van de principes van de middeleeuwse bouwkunst. Of anders gezegd: elke architect of kunstenaar moet vanuit een christelijke overtuiging en inspiratie werken. King en Pugin willen die gotische principes toegepast zien op álle gebouwen, op de volledige inrichting én op kunstwerken. Kortom: zij willen neogotische totaalkunstwerken zien verrijzen.

2_vraisprincipes-7-small

‘Exemples d’architecture pour les chemins de fer selon les anciens principes‘ versus ‘Architecture moderne pour les chemins de fer‘, uit: T.H. King, Les Vrais Principes (…), Brugge, 1850, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

‘Nous avons rencontré dans une église de la Belgique un ciborie qui ressemble beaucoup à une grande boîte à tabac (…)’ Citaat uit ‘Les Vrais Principes (…)’, blz. 211

De neogotische principes in beeld

De afbeeldingen vormen een belangrijk onderdeel van het boek. De jonge tekenaar Antoine Verbeke, in dienst bij Daveluy, heeft een belangrijk aandeel in de illustraties en maakt ook de kaftillustratie. Daarop zien we een vijftal taferelen waarin kunstenaars en ambachtslieden (neo)gotische objecten maken volgens de middeleeuwse technieken en principes. De omlijsting, met in de hoeken de emblemen van de vier evangelisten, is geïnspireerd op middeleeuwse grafplaten. Naast de titelpagina staat de illustratie die op de omslag van Pugins ‘True Principles’ prijkte.

Het boek bevat heel wat illustraties die speciaal voor Kings boek worden gemaakt. Zo is er een afbeelding van een ontwerp voor een doopvont voor de Brugse Onze-Lieve-Vrouwekerk. Ook de neogotische kloosterkapel van de zuster redemptoristinnen in de Katelijnestraat figureert in het boek… als een slecht voorbeeld van neogotiek.

2_vraisprincipes-1-small

Ontwerp van een doopvont voor de O.L.V.-kerk, uit: T.H. King, Les Vrais Principes (…), Brugge, 1850, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

 

Een rijke erfenis

Het boek van King wordt niet alleen voor Brugge, maar voor heel België de artistieke bijbel van de katholieke neogotische beweging. De publicatie ervan betekent ook de definitieve doorbraak van de katholieke neogotiek. Dat Brugge een belangrijk centrum van neogotiek wordt, is in belangrijke mate te danken aan Thomas Harper King. Maar ook de Brugse bisschop Jean-Baptiste Malou speelt een cruciale rol. Hij haalt bijvoorbeeld Edward Pugin naar België voor het ontwerp van de basiliek van Dadizele. Bij dat project treedt King dan weer als tussenpersoon op.

178AD_4 (Small)

Torenconstructie van de basiliek van Dadizele, gemaakt in de Brugeoise, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

King zelf blijft tot 1858 in Brugge actief. In die jaren publiceert hij nog enkele platenalbums, waaronder het monumentale ‘Orfèvrerie et ouvrages en métal du moyen-âge’ (1852-1854). Met dergelijke publicaties wil hij kunstenaars en ambachtslieden goede middeleeuwse voorbeelden aanreiken. Hij ontwerpt ook een interieurpolychromie voor de Heilige Bloedbasiliek (nu verdwenen) en een grafmonument op het kerkhof van Sint-Kruis.

5_p1010135-small

T.H. King, Orfèverie et ouvrages en métal du moyen-âge, 1852-1854, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

Antoine Verbeke neemt hij in dienst als tekenaar. Na het vertrek van King begint Verbeke een eigen architectenbureau. Hij voltooit de interieurafwerking van de Magdalenakerk en ontwerpt ook verschillende neogotische parochiekerken, waaronder deze van Jabbeke, Kerkhove en Leffinge.

Provinciale Bibliotheek, TolhuisVoor Provincie West-Vlaanderen

Neogotisch drukwerk van de firma Desclée-Debrouwer, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek, (c) Stefan Dewickere

Ook heel wat andere kunstenaars werken in de geest van Pugin en King. Samuel Coucke ontwerpt glasramen in neogotische stijl. Louis Grossé brengt stoffen naar ontwerp van Pugin op de markt. Brugge groeit uit tot een belangrijk centrum van neogotische boekdrukkunst,  met onder andere de drukkerij van Jacques Petyt en de uitgeverij Desclée-De Brouwer, zowat de huisuitgeverij van de Belgische neogotische beweging. De belangrijkste Brugse neogoticus uit de slipstream van King is ongetwijfeld Jean-Baptiste Bethune, die de bijnaam ‘Belgische Pugin’ krijgt. Hij start in Brugge een glazeniersatelier dat in 1858 naar Gent verhuist.

6_108_ad_3-small

Jean-Baptiste Bethune, Ontwerp voor een glasraam, 1857, coll. Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek

Meer weten?

Thomas Harper King, ‘Les Vrais Principes de l’Architecture Ogivale ou Chrétienne’, Brugge, 1850. Zowel Westflandrica – Provinciale Erfgoedbibliotheek, de Openbare Bibliotheek Brugge als de bibliotheek van Musea Brugge bezitten een exemplaar van dit werk.

Jan De Maeyer (red.), De Sint-Lucasscholen en de neogotiek. 1862-1914, Leuven, 1988.

Jeroen Cornilly, Architect en ambtenaar. De West-Vlaamse provinciaal architecten en de 19de-eeuwse architectuurpraktijk, Leuven, 2016, p. 222-241.

Lori Van Biervliet, Over neogotiek en in het bijzonder in het Brugse, in: Biekorf, 1994, p. 56-73.

 

 

 

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over Les Vrais Principes de l’Architecture Ogivale ou Chrétienne

  1. […] zelfs: de katholieke samenleving. Ze stappen hiermee in het spoor van A.W. Pugin, wiens werk door Thomas Harper King in 1851 in Brugge in het Frans wordt […]

  2. […] visie sluit aan bij de interesse voor de ‘gotische heropleving’ die al langer aanwezig is in Brugge. Figuren als Adolf Duclos, Karel Verschelde, Edward […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *