De De Damhoudertriptiek van Pieter Pourbus

In de Onze-Lieve-Vrouwekerk hangt achteraan in de kooromgang een triptiek of drieluik. Op het centrale paneel staat de Aanbidding van de herders afgebeeld. Op de zijpanelen zien we een man en een vrouw samen met hun kinderen neerknielen. Het gaat om Joost De Damhouder en zijn gezin. De Damhouder is in zijn tijd een bekend rechtsgeleerde. Hij schenkt het schilderij aan de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

20120120_113-small

Pieter Pourbus, De Damhoudertriptiek, 1574, Brugge O.L.V.-kerk

Joost en zijn vrouw zijn hier afgebeeld als de stichters of opdrachtgevers van het schilderij. Schilder van dienst is Pieter Pourbus (1523-1584), op het ogenblik dat de triptiek tot stand komt een gerenommeerd kunstenaar. Hij signeert het werk op de achterkant van het linkerzijluik. Een goed gekozen plek want dergelijke drieluiken houdt men meestal gesloten (en zo is de naam van de schilder dus vaak te lezen). Enkel op bepaalde religieuze feestdagen vouwt men de luiken open.

uitsnede-handtekening

De handtekening van Pieter Pourbus op de De Damhoudertriptiek

De bezoekers van de kerk krijgen dus meestal de achterkant van de zijluiken te zien. Daarop zijn in grijstinten de Besnijdenis van Jezus (linkerluik) en de Aanbidding der wijzen (rechterluik) afgebeeld. Dergelijke schilderingen noemt men grisailles of grauwschilderingen. De uitwerking van deze taferelen en de prachtige detaillering getuigen van Pourbus’ meesterschap.

20120120_114-small

Pieter Pourbus, De Damhoudertriptiek (gesloten), 1574, Brugge O.L.V.-kerk

Een jurist kruipt in zijn pen

Joost de Damhouder (1507-1581) stamt uit een belangrijke Brugse familie van juristen en stadsmagistraten. Zijn vader Simon is schatbewaarder van Brugge, zijn moeder Marie de Roodes komt ook uit de gegoede Brugse burgerij.

Zoon Joost studeert in Leuven van 1524 tot 1528. Hij maakt zijn studies verder af in Orléans. Vanaf 1532 is hij advocaat, maar de rechtspraktijk gaat hem niet al te goed af. Hij hekelt in een geschrift over rechtspraak de hebzucht van zijn collega’s die leidt tot kunstgrepen om onnodig te procederen.  In 1535 wordt hij benoemd tot één van de zes hoofdmannen van de stad.

uitsnede_grafplaat_boven-small

Detail uit de grafplaat van Joost De Damhouder

Vanaf 1537 stopt hij met de advocatuur en is hij raadspensionaris van Brugge, een functie vergelijkbaar met deze van de stadssecretaris nu. Hij staat ook vermeld als ‘doctor in de rechten’. In 1550 wordt hij griffier-crimineel. In deze functie houdt hij niet alleen de strafrechtelijke verslagen van de stad bij, maar is hij ook dagelijks actief met het ondervragen van verdachten, het verhoren van getuigen en het uitspreken van vonnissen. Hij geeft advies aan de Brugse burgemeester en schepenen in alle strafzaken die voor hem komen. Vanuit zijn functie begint hij zich te verdiepen in de traktaten over het strafrecht. Hij schrijft zelf een verhandeling, die naar verluidt wel zou gekopieerd zijn van de Gentenaar Filips Wielant (1441-1520).

In 1554 verschijnt zijn ‘Praxis rerum criminalium elegantissimis iconibus ad materiam accomadatis illustrata’ (De praktijk van het strafrecht versierd met ter zake dienende mooie prenten). Het groeit uit tot een belangrijk handboek voor de rechtspraak in verband met hekserij, zoals eerder al op deze blog te lezen was.

Multitasken

Vanaf januari 1551 benoemt Maria van Hongarije Joost De Damhouder tot commissaris van de Raad van Financiën en tot tresaurier-generaal van de troepen van Keizer Karel. Hij woont dan in Brussel. In 1565 wordt hij als opperforestier belast met de veiligheid van de kust en de duinen. Ondanks deze drukke ambten blijft Joost schrijven en traktaten publiceren.

dsc_0536-small

Grafplaat van Joost De Damhouder en zijn echtgenote, Brugge O.L.V.-kerk

Tijdens de godsdiensttroebelen kiest hij samen met zijn schoonbroer Juan Perez de Malvenda resoluut de kant van de katholieken en de Spanjaarden. Tijdens de laatste periode van zijn leven woont De Damhouder beurtelings in Antwerpen en Brugge. Als zijn echtgenote Louise sterft in 1575, legt hij zijn ambten neer. Joost overlijdt in Brugge in 1581. Zijn grafplaat is eveneens in de Onze-Lieve-Vrouwekerk te Brugge te vinden en is mogelijk ook door Pieter Pourbus ontworpen. Ze hangt in de buurt van de Madonna met Kind van Michelangelo.

grafplaat_onderkant-small

Detail uit de grafplaat van Joost De Damhouder

Familie

Wat zijn privéleven betreft weten we dat Joost De Damhouder in 1533 huwt met Louise de Chaintraines dit de Broucqsaulx. Ze krijgen samen tien kinderen. Het hele gezin staat afgebeeld op de zijluiken van de De Damhoudertriptiek.

20120120_095_detail-louise

Louise de Chaintraines en haar dochters, detail uit: Pieter Pourbus, De Damhoudertriptiek, 1574, Brugge O.L.V.-kerk

Op het linkerluik knielen Joost De Damhouder en de vier zonen uit het gezin. Achter Joost staat Judocus, zijn naamheilige . Op het rechterluik knielen echtgenote Louise de Chantraines en de zes dochters. Ook zij heeft haar naamheilige bij zich, de heilige Lodewijk.

De rode kruisjes op de hoofden van de kinderen zijn stille getuigen van een harde realiteit in die dagen. Slechts één zoon, Lodewijk, leeft nog wanneer het schilderij in 1574 tot stand komt. Lodewijk volgt zijn vader op in een deel van diens functies. Bij de meisjes blijven drie dochters in leven. Zij huwen met vooraanstaande Brugse burgers: Anna met burgemeester Joost van Braeckel, Catherina met raadsheer, schepen en schatbewaarder Jan de Schietere en Françoise met Jacques de Facuwez, secretaris bij de Raad van Brabant.

Meer weten?

De De Damhoudertriptiek kan je gaan bekijken in de O.L.V.-kerk.

Joost De Damhouder en zijn werk komen aan bod op de tentoonstelling ‘De Kunst van het Recht’, nog tot 5 februari in het Groeningemuseum.

Vanessa Paumen, Tine Van Poucke, Stefan Huygebaert, Georges Martyn, De kunst van het recht, drie eeuwen gerechtigheid in beeld, Tielt, 2016 (catalogus bij de tentoonstelling)

Dries Vanysacker, Renilde Vervoort, De heksen van Bruegel, hekserijvoorstellingen in de Lage Landen tussen 1450 en 1700, Brugge, 2015 (catalogus bij de tentoonstelling)

Paul Huvenne, Pieter Pourbus 1524-1584, Brugge, 1984

Foto’s van de triptiek: (c) Lukas Art in Flanders vzw foto Hugo Maertens

Foto’s van de grafplaat: (c) Kristel Van Audenaeren

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over De De Damhoudertriptiek van Pieter Pourbus

  1. […] in 1601 begraven wordt. Vandaag vindt men er nog altijd zijn grafplaat terug en een schilderij van Pieter Pourbus, bestemd om boven zijn graf te hangen. Op dit schilderij staan Zeger en zijn twee echtgenotes […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *