Draagstoelen uit het Sint-Janshospitaal

Wie vandaag het AZ Sint-Jan wil bereiken, kan kiezen uit verschillende mogelijkheden om comfortabel ter plekke te geraken. In de 18de eeuw zijn de mogelijkheden beperkt en vooral minder gerieflijk: of je gaat te voet of je wordt in een draagstoel naar het hospitaal gebracht. Twee zulke draagstoelen kan je vandaag nog bekijken in het Sint-Janshospitaal. Ze zijn de voorloper van de huidige ambulance.

 

Bel de mandecoetse!

Een draagstoel wordt ook ‘mandecoetse’, ‘troghe’ of gewoonweg ziekenstoel genoemd. Ze dienen niet alleen als transportmiddel tussen de woonplaats van de zieke of de plek van het ongeval en het hospitaal. Ook voor het transport tussen hospitalen onderling zet men draagstoelen in, bijvoorbeeld tussen het Sint-Janshospitaal en het nu verdwenen Sint-Juliaanshospitaal in de Boeveriestraat, waar psychiatrische patiënten verzorgd worden.

De draagstoelen in het Sint-Janshospitaal zijn gemaakt uit hout en hebben een klein raampje dat open kan. De zieke moet plaatsnemen op een smal bankje. Op de ene draagstoel staat het opschrift ‘St-Janshospitaal Brugge’. Hij is 1,60m hoog. De andere stoel draagt het opschrift ‘PAROCHIE ST GILLIS’ en is een tiental centimeter hoger. Vandaag zouden veel mensen met hun hoofd tegen het plafond van de draagstoel bonken maar in die tijd zijn mensen heel wat kleiner dan nu, door de minder gunstige levensomstandigheden.

 

Vergeet de drager niet!

De oudste vermelding van het gebruik van de ‘troghe’ staat in een rekening van de hand van Joos Hugheman, meester-bursier van het Sint-Janshospitaal. We schrijven 1541.

Ook in de 17de eeuw vinden we berichten terug over het gebruik van de ziekenstoel, maar dan in minder positieve zin. De dragers zijn knechten, veelal in dienst van een pastoor. Het ziekentransport is een kosteloze service, maar toch proberen sommige dragers op een sluikse manier een extra stuiver te verdienen en een fooi af te troggelen. Een document uit 1665 maakt hier melding van. Wanneer de dismeesters van de Onze-Lieve-Vrouweparochie dit vernemen, dienen zij bij de schepen een verzoek in om paal en perk te stellen aan dit misbruik. Het schepencollege bevestigt dit prompt. Voortaan moet een opnamebriefje, geschreven door een dismeester, volstaan.

688208a_detail-man-met-briefje

Man met een opnamebriefje (?), detail uit: Jan Beerblock, Gezicht in de oude ziekenzalen, 1778, coll. Sint-Janshospitaal (0.SJ0160.I)

Draagstoelen zijn immers niet altijd eigendom van een hospitaal, ze behoren vaak ook toe aan een armendis. De armendis is een liefdadigheidsinstelling die thuiswonende armen ondersteunt – meer hierover op de blogpost over de dispenningen. Sommige, zoals de armendis van de parochies Sint-Gillis en Sint-Anna, beschikken klaarblijkelijk ook over eigen ziekenvervoer.

De auteur van de ‘Merckenweerdigste voorvallen en daegelijcksche gevallen. Brugge’ spreekt in zijn notities uit het jaar 1790 ook over de draagstoel. Hij vertelt over het ongeluk van een metselaar in de Vlamingstraat en hoe de gewonde met ‘eene mande coets’ met maar liefst vier (!) dragers naar het Sint-Janshospitaal wordt vervoerd.

Op den 19 oktober gebuerde een groot ongeluk aen eenen bouw die men in de Vlamingstraet is opmaekende, want eenen der matsenaersknaepen aldaer met een swaer gewichte naer boven de stelling opgaende, viel ongeluckig van boven neder, zoodaenig gewont zijnde dat men weijnige teekens van leven aen den zelven bespuerde. Zijne wonden wierden seffens zooveele mogelijk gecureert, waernaer hij in eene mande coets door vier mannen naer het St.-Janshospitael gedraegen wiert, weijnige hope overig zijnde dat hij door den swaeren val van zijne wonden volkomen zal konnen genesen worden. Uit: Merckenweerdigste voorvallen en daegelijcksche gevallen. Brugge 1790

Bestemming bereikt

De ‘mandecoetse’ staat niet alleen in woord maar ook in beeld beschreven. Jan Beerblock (1739-1806), schilder en een meester in de weergave van de dagelijkse realiteit van Brugge in de 18de eeuw, beeldt de draagstoel enkele keren af. Al neemt hij soms een loopje met de werkelijkheid.

688208a

Jan Beerblock, Gezicht in de oude ziekenzalen, 1778, coll. Sint-Janshospitaal (0.SJ0160.I)

Zijn schilderij ‘Gezicht in de oude ziekenzalen’, voltooid in 1778 en te zien in het Sint-Janshospitaal, stelt de grote ziekenzaal voor zoals die er dan uitziet. Daardoor is dit schilderij één van de sleutelwerken voor het beter begrijpen van het hospitaalleven ruim 300 jaar geleden. Een aantal gebruiksvoorwerpen die op dit werk voorkomen, worden ook daadwerkelijk in het museum bewaard. Onder andere de draagstoel die in de rechter benendenhoek te zien is, met dien verstande dat de draagstoel die Beerblock weergeeft een opschrift heeft dat verwijst naar de huidige Sint-Annawijk. De vandaag tentoongestelde draagstoelen zijn afkomstig van het Sint-Janshospitaal en Sint-Gillis, een andere Brugse wijk.

0-sj0160-i_38

Twee knechten met draagstoel, detail uit: Jan Beerblock, Gezicht op de oude ziekenzalen, 1778, coll. Sint-Janshospitaal (0.SJ0160.I)

Op dit schilderij van Beerblock hebben de dragers net een zieke afgezet en nemen ze even een pauze. Een van de knechten heeft zijn voet op een draagstok gezet en trekt nonchalant zijn kous op. Let ook op de man links beneden met het hondje. Waarschijnlijk heeft hij een opnamebriefje van een dismeester of pastoor vast.

Ook op de prent ‘Heilig Bloedkapel en Het Steen te Brugge’, bewaard in het Prentenkabinet van het Groeningemuseum, tekent Beerblock een draagstoel van de armendis van Sint-Anna.  De Heilig Bloedkapel en het nu verdwenen Steen op de Burg vormen het decor voor twee knechten met tussen hen in de draagstoel. Op dit werk worden ze in volle actie afgebeeld, lopend over de Burg, terwijl er eentje achterom kijkt naar de mensen die hen volgen. Familie van de zieke?

0000_gro0692_ii_uitgeknipt-small

Jan Beerblock, Heilig Bloedkapel en Het Steen te Brugge, coll. Prentenkabinet Musea Brugge (0000.GRO0692.II)

Het opschrijft op de draagstoelen op deze twee werken is lichtjes verschillend. Op de draagstoel die in de ziekenzaal wordt afgebeeld staat ‘armen S. Anne 1770’. De draagstoel die over de Burg gedragen wordt, heeft als opschrift ‘Arm St Anne’. Beide opschriften verwijzen wel naar dezelfde armendis.

Eenvoudige gebruiksvoorwerpen uit simpele materialen zoals deze draagstoelen vertellen ons meer over het leven van de gewone mens en de armen. Een wereld die zich afspeelt ver van de rijke bewoners van stadspaleizen en koninklijke hoven, maar die daarom niet minder boeiend is.

Gaan kijken?

De draagstoelen (inv. nrs. 0.SJ0820 en 0.SJ0773) kan je gaan bekijken in het Sint-Janshospitaal.

Alle foto’s: (c) Dominique Provost

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *