De Ovide moralisé van Colard Mansion

In de late middeleeuwen wordt in Brugge allerlei verhandeld. Ook boeken, in Brugge gemaakt, vertrekken naar alle windstreken. Middenin dit boekenbedrijf staat Colard Mansion. Waar hij vandaan komt in 1457, weten we niet. Waar hij naartoe gaat in 1484 evenmin. In dat jaar verdwijnt de belangrijkste boekenondernemer in Brugge zonder een spoor achter te laten…

Mansion richt zich als librariër of boekondernemer aanvankelijk op de productie van handgeschreven boeken of manuscripten. De afzet ervan is verzekerd: in de entourage van het Bourgondisch hof bewegen zich grote verzamelaars en ook de hertogen zelf bouwen een indrukwekkende bibliotheek uit. Een van de edellieden die bestellingen plaatst bij Mansion, is Lodewijk van Gruuthuse. Om zijn klanten een topproduct te kunnen leveren, doet Mansion een beroep op een netwerk van kopiisten, verluchters en boekbinders. Maar Mansion is meer dan een ondernemer. Hij neemt ook zelf de pen ter hand en maakt vertalingen of stelt zelf uitgaven samen.

de-roof-van-proserpina-b_ob_inc3877_141r-small

De roof van Proserpina, uit: Ovide moralisé, 1484, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (3877)

Nieuw in het aanbod (with a little help from my friends)

In Mansions tijd is de boekenwereld volop in beweging. Het gedrukte boek begint aan zijn opmars. Mansion ruikt zijn kans en zet bewust de stap van het handgeschreven naar het gedrukte boek.

impressum-b_ob_inc3886_029r_detail-small

Colofon uit Le jardin de dévotion, ca. 1475-1476, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (3886)

De manier waarop dit is gebeurd, is nog steeds onduidelijk. De vroegste boekenproductie van Mansion is nauw verweven met deze van  William Caxton, een Engelse diplomaat die de handelsbelangen van zijn land in Brugge en Vlaanderen opvolgt. Lange tijd nam men aan dat Mansion de pionier was die Caxton in de drukkerswereld introduceerde. Vandaag kijkt men hier anders tegen aan. Caxton maakt in 1471-72 kennis met drukkerswerkplaatsen in Keulen en zet vanaf 1473 in Vlaanderen een eigen productie op, in Gent of in Brugge. Wellicht produceert Mansion zijn eerste boeken in samenwerking met Caxton. Wanneer de Engelsman in 1476 uit Brugge vertrekt, gaat Mansion alleen verder. Het colofon ‘Primum opus impressum per Colard Manison’  waarmee Mansion rond 1475-1476 zijn ‘Le jardin de dévotion’ afsluit, betekent waarschijnlijk: het eerste boek gedrukt in de eigen werkplaats van Colard Mansion. Waar dit atelier met ruimte voor meerdere boekdrukpersen, zetters en drukker zich bevindt, weten we niet. Wel weten we dat Mansion aanvullend een kleine winkel op de Burg huurt.

gevelde-eik-b_ob_inc3877_043r-small

De legende van de gevelde eik, uit: Ovide moralisé, 1484, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (3877)

Tussen circa 1476 en 1484 rollen er bij Mansion tientalllen titels van de persen. Vandaag zijn er nog zo’n 25 edities bekend, waarvan de exemplaren wereldwijd verspreid zijn. De grootste collecties zitten in de Bibliothèque nationale de France in Parijs en in de Brugse Openbare Bibliotheek. Het best bewaard zijn de ‘Ovide moralisé’ en drie andere luxeboeken in groot formaat. Ze zijn gedrukt in een bijzonder fraai lettertype dat zo weggeplukt is uit de Bourgondische luxehandschriften. Deze boeken worden algemeen erkend als de meest weelderige incunabelen (dit zijn vroege drukken, gemaakt tussen 1450-1501) van de Nederlanden.

Vrij naar Ovidius

De ‘Ovide moralisé’, de laatst gedrukte van de vier luxeboeken, is met recht het meest bekende boek van Mansion.  Aan de basis ligt het boek ‘Metamorphosen’ van de Romeinse auteur Ovidius (43 voor Christus – 17 na Christus). De ‘Metamorphosen bestaat uit 15 boeken met fabels en historische verhalen vanaf de oertijd tot Ovidius’ tijd.  Ovidius brengt de verhalen vanuit het perspectief van gedaanteverwisselingen en bouwt zo een rijke encyclopedie aan antieke thema’s en figuren op zoals de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe of de moord op Julius Caesar.

pyralus-en-thisbe-b_ob_inc3877_113r-small

Pyramus en Thisbe, uit: Ovide moralisé, 1484, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (3877)

De tekst die Mansion op zijn drukpers legt, staat ver af van de oorspronkelijke versie. Hij gebruikt een Franse vertaling, waarin de verhalen met een christelijke moraliserende saus overgoten zijn. Mansion voegt zelfs zaken toe, zoals de galerij van goden uit de mythologie en de zogenaamde ‘Legende van de gevelde eik’. In deze laatste tekst verhaalt Mansion hoe verscheiden de gebruikers van de eik zijn: van de timmerman over de varkenshoedster (eikels) tot de schrijver die de galnoten gebruikt voor het maken van inkt. Misschien staat deze legende ook voor de wijze waarop Mansion zijn tekst ziet: rijke verhalen zonder een duidelijk doelpubliek, maar waar verschillende soorten lezers hun voordeel mee kunnen doen. Een heel moderne (en economische) manier om met literaire teksten om te gaan.

Rijkelijk geïllustreerd

Bij de ‘Legende van de gevelde eik’ staat een grote houtsnede, waarop mogelijks Mansion zichzelf als schrijver-kopiist heeft laten afbeelden. Het is één van de 17 grote houtsneden die, naast 17 kleinere, het boek illustreren. De openingshoutsnede met de ontmanning van Saturnus introduceert de rijkdom van het boek: verschillende thema’s en figuren zijn in één afbeelding geïntegreerd.

ovide-moralise-titelpagina-ontmanningt-van-saturnus-b_ob_inc3877_001r-small

De ontmanning van Saturnus, uit: Ovide moralisé, 1484, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (3877)

We weten niet wie de maker is van de houtsneden. Opvallend is wel dat deze houtsneden vaak aanleunen bij de miniaturen uit de handschriftversies van de ‘Metamorphosen: ze lijken erop geïnspireerd te zijn. In de bibliotheek van Lodewijk van Gruuthuse vinden we zo’n handschrift terug: er staan gelijkaardige figuren in afgebeeld. Met een handschrift dat zich nu in Kopenhagen bevindt, zijn nog grotere gelijkenissen aan te wijzen. Hier zijn de miniaturen en de houtsneden duidelijk op elkaar gemodelleerd. In Mansions tijd is de houtsnede de traditionele techniek voor het vervaardigen van boekillustraties. Maar in vroegere uitgaven experimenteert hij ook al met burijngravures, waarbij de afbeelding in een metalen plaat wordt gegraveerd. Deze nieuwe techniek zou pas later volop doorbreken.

Met de productie van de ‘Ovide moralisé’ neemt Mansion risico’s in tijden van crisis en burgeroorlog. Al tijdens het drukken moet hij bijsturen: hij verlaagt de oplage. In hetzelfde jaar 1484 verdwijnt hij plots uit Brugge. Zijn boekenstal aan de zuidgevel van de Sint-Donaaskerk laat hij onbeheerd achter: ‘profugit’ (gevlucht) staat er in de rekeningen van de kerk. Waar hij heen trekt, is onbekend. Dat levert stof voor de meest wilde veronderstellingen. Sommigen gaan  zo ver om Antoine Vérard, een drukker die vanaf circa 1485 in Parijs werkt en er de tekst van  Mansions ‘Ovide moralisé’ op de  drukpers legt, te identificeren met Colard Mansion.

minerva-en-arachne-b_ob_inc3877_157r_detail-small

Minerva en Arachne, detail uit: Ovide moralisé, 1484, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (3877)

Van één ding zijn we wel zeker. Mansions ‘Ovide moralisé’ is een hoogtepunt én eindpunt van het Bourgondische gedrukte luxeboek in Brugge.

Meer weten?

De ‘Ovide moralisé’ en de 15 andere exemplaren van Mansion uit de collectie van de Openbare Bibliotheek zijn als Vlaamse topcollectie erkend. De ‘Ovide moralisé’ kan je doorbladeren via de site Historische Bronnen Brugge. Daar vind je ook verdere lectuur. Op de Flandrica-site kan je naast de ‘Ovide moralisé’ ook twee andere drukken van Mansion doorbladeren.

In 2018 vindt in het Groeningemuseum een tentoonstelling rond het oeuvre van Mansion plaats.

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over De Ovide moralisé van Colard Mansion

  1. Joris de Sutter schreef:

    Ik ben geen classicus, maar was het niet Uranus die gecastreerd of ontmand werd door Kronos, oftewel Saturnus? Dus denk ik dat er best staat “De ontmanning door Saturnus” in de plaats van “De ontmanning van Saturnus”. Toch?

    1. Bruggemuseum schreef:

      In Mansions ‘Ovide moralisé’ wordt op folio 54 verso en 55 recto wel degelijk gesproken over de ontmanning van Saturnus door Jupiter. Zo lezen we op folio 54 verso: ‘Comment jupiter retourna darchade en crete, dont il debouta saturne son pere; et lui osta ses genitores dont fut engendree venus’. De tekst kan je nalezen op de site http://www.historischebronnenbrugge.be. Hoe de tekst van Mansion zich verhoudt tot die van Ovidius, en die van Ovidius tot de mythologie, moeten we nog uitzoeken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *