Zilveren koffiekan

Vandaag is koffie wereldwijd een van de meest gedronken dranken. Koffie is de laatste jaren ook erg hip. Koffiebars schieten als paddenstoelen uit de grond, je kan je omscholen tot barista en in elke toeristische gids vind je wel een lijstje met niet te missen koffiestops. Vier eeuwen geleden was koffie ook in, maar dan als nieuwigheid op de Europese tafel.

Van geiten en bessen

Het koffieverhaal begint echter veel vroeger en wel met springende geiten. In 300 na Christus ziet ene Kaldi of Chalid, een Ethiopische geitenhoeder, zijn geiten heel energiek rondspringen nadat ze bessen van een struik hebben gegeten. Kaldi proeft de besjes ook eens en krijgt op slag een energieboost…

De Arabieren zijn de eerste koffiedrinkers. Hun qahwa, wat ‘opwindend’ betekent, is een brouwsel van de bessen en bladeren van de koffieplant. In de 15de eeuw drinkt iedereen in het Midden-Oosten het koffiebrouwsel. Er ontstaan koffiehuizen die ook bij Europese reizigers in het oog springen. Koffie wordt ook verhandeld. De stad Mokka in Jemen groeit vanaf de 15de eeuw uit tot hét handelscentrum voor koffie.

turkse_koffie_ibrik

Turkse koffie

Sultan Selim I verovert Jemen aan het begin van de 16de eeuw en zo krijgen de Ottomanen het alleenrecht op de koffiehandel. Vanaf 1615 wordt koffie naar Venetië geëxporteerd. Daar ontstaan de eerste koffiehuizen in Europa. Ze kennen een groot succes. Maar er zijn kapers op de kust. De Nederlandse handelaars van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (V.O.C.) willen ook een koffieboontje meepikken. In 1660 slaan ze hun slag. Ze openen een handelshuis in Mokka en groeien algauw uit tot de belangrijkste leverancier van koffie in Europa.

Maar de V.O.C. wil meer. Ze stelen koffieplanten, nemen deze mee naar de overzeese gebieden en planten ze daar. Zo komt koffie terecht in Java, Sumatra, Timor, Indië, Bali en Ceylon. Het is het begin van de koffiecultuur in Azië en tevens het einde van de gloriedagen van Mokka. Amsterdam groeit in de 17de eeuw uit tot het absolute wereldcentrum voor de koffiehandel.

koffiekan_schuinexxi-o-1659-small

Porseleinen koffiekan met famille rose-decor, daterend van voor de ‘Eisch’ van de V.O.C., 18de eeuw, coll. Gruuthusemuseum (XXI.O.1659), (c) Nadia Vangampelaere

 

Kan beter

Nu de koffie zijn weg heeft gevonden naar de Europese tafels, heeft men uiteraard ook behoefte aan de juiste kan om koffie te zetten en te schenken. De Ottomaanse koffie, die wij nu nog kennen als ‘Turkse’ koffie, wordt op vrij eenvoudige wijze gezet. De Ottomanen gebruiken in de 17de eeuw al koperen kannen om koffie te maken. Door hun manier van schenken blijft er wel bezinksel in het kopje liggen. In de 17de eeuw geven ze deze kannen voor het eerst de naam ‘koffiekan’.

De eerste Europese koffiekannen zijn van metaal. Ze zijn vermoedelijk gebaseerd op de Arabische koffiepotjes, maar mogelijk ook op porseleinen wijnkannen die door de V.O.C. uit China geïmporteerd worden. Er ontstaat een echte strijd tussen porselein of metaal voor een koffiekan. Metaal en vooral edelmetaal zoals zilver is fel gegeerd aan de hoven en bij de gegoede klasse. Maar: een koffiekan in metaal wordt heet, erg heet. Een handvat in ebbenhout lost dit op.

x-o-0153-small

Ferdinand du Baele, Zilveren koffiekan, 1761, coll. Gruuthusemuseum (X.O.0153), (c) Dominique Provost

Porselein heeft, bovenop het feit dat het een isolator en geleider is, nóg een groot voordeel ten opzichte van metaal: porselein is geur- en smaakloos. De eerste koffiekannen in Chinees porselein hebben vaak toevoegingen in tin, zilver of koper, zoals een schenktuit of een dekselscharnier. Aanvankelijk staat het handvat niet tegenover de schenktuit, maar aan de zijkant van de kan. De ‘Eisch’ van de V.O.C. uit 1766 verordonneert echter dat het handvat altijd aan de achterkant van de koffiekan moet staan.

De V.O.C. speelt een erg belangrijke rol in de ontwikkeling van nieuwe vormen, versieringen en typologieën. De V.O.C. neemt nieuw ontwikkelde Europese modellen en ontwerptekeningen mee naar de Chinese porseleinmakers. Een boeiende wisselwerking ontstaat tussen het Chinese chine de commande, bedoeld voor de export naar Europa, en de lokale Europese faience- en porseleinproductie. Deze wisselwerking zorgt tegelijk voor een bittere concurrentiestrijd en is een constante uitdaging voor de ontwerpers. Ontwerpers van koffiekannen komen telkens met nieuwe vormen, typologieën en decoraties: met of zonder voeten, met een bekje als schenktuit of met een langgerekte tuit zoals bij een theekan, met een ronde of achthoekige buik, van metaal of porselein… En dan hebben we het nog niet over de vormentaal die varieert naargelang de smaak en de mode.

Stijl en klasse

Een zeer mooi voorbeeld van een zilveren koffiekan in Franse stijl is deze van de Brugse edelsmid Ferdinand du Baele uit 1761.

Ferdinand wordt vrijmeester op 2 maart 1752. Hij werkt zoals de meeste zilversmeden zowel voor religieuze als burgerlijke opdrachtgevers. Pittig detail is dat Du Baele is gehuwd met Rosalie Goddyn, wiens vader Albert een belangrijke suikerfabrikant is.

Du Baeles koffiekan is vrij typerend voor zijn tijd. Ze is uitgewerkt in een flamboyante rococovormgeving. De vormentaal die varieert volgens smaak en mode, wordt anno 1761 bepaald door het Franse hof van Louis XV. Het peervormige lichaam van de kan is geschikt om de koffie wat langer warm te houden. Ook het deksel zorgt ervoor dat de warmte niet te snel ontsnapt. Het ebbenhouten handvat zorgt ervoor dat de schenker zich niet brandt aan de hete kan. Een koffiekan zoals deze is bestemd voor gegoede lieden. Ze is naast een schenkkan ook een statussymbool.

x-o-0153-det5-small

Detail zilveren koffiekan, (c) Dominique Provost

In dergelijke kan wordt koffie gezet. Eerst doet men gemalen koffie in de kan. Daarop giet men water dat net aan de kook is gebracht. Vervolgens roert men de koffie en is hij klaar. Bij het schenken gebruikt men een zeefje zodat het koffiebezinksel niet in het kopje terecht komt.

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Zilveren koffiekan

  1. […] ontstaan specifieke vormen en types van kannen en kopjes voor het schenken en drinken van thee, koffie en warme […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *