De Keizer Karelschouw van het Brugse Vrije

Filip en Mathilde hangen er niet, maar wie vandaag het Brugse Vrije binnenstapt, treft er wel heel wat heersers van weleer aan. Het meest indrukwekkend is wel de monumentale schouw van  Keizer Karel uit 1530.

Karel, heerser over een rijk waar de zon nooit ondergaat (en vandaag jarig!), staat centraal afgebeeld op de schouw. Aan weerszijden staan zijn grootouders: links van hem keizer Maximiliaan van Oostenrijk en Maria van Bourgondië, rechts Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië. Karels ouders, Filips de Schone en Johanna van Castilië (de latere Johanna de Waanzinnige), staan in medaillons afgebeeld. Rondom de figuren hangen de wapenschilden van al de gebieden die onder Karels heerschappij vallen.

schouw Brugse Vrije

De Keizer Karelschouw in het Brugse Vrije, (c) Sarah Bauwens

De schouw heeft enkele eeuwen onverstoord gefunctioneerd als machtssymbool van de Habsburgse dynastie. Het iconografisch programma van de schouw is elders in de zaal nog aangevuld met portretten van latere heersers zoals Filips II, de aartshertogen Albrecht en Isabella en keizerin Maria-Theresia. De uitbreiding van dit programma is al te zien op een schilderij van Gilles van Tilborgh uit 1659, gemaakt ruim 100 jaar na het opleveren van de schouw.

De heerser

Waarom kreeg Karel als eerbetoon dit prachtige kunstwerk? De directe aanleiding is eigenlijk niet bekend. Vaak wordt verwezen naar het Verdrag van Madrid van 14 januari 1526. Dit verdrag beëindigt een reeks zware conflicten tussen Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk met Italië als inzet. Belangrijker in dit verdrag, voor Vlaanderen en Brugge althans, is dat de Franse koning François I afziet van zijn leenrechten in Vlaanderen. De Franse koning zou voortaan geen aanspraak meer kunnen maken op Vlaanderen voor de erfopvolging, iets wat na de dood van Maria van Bourgondië wel gebeurde en pas in 1477 opgelost werd door haar huwelijk met Maximiliaan van Oostenrijk. Tijdens de Damesvrede van Kamerijk in 1529 wordt het Verdrag van Madrid  bevestigd. Het jaartal 1529 prijkt op de schouw.

De schouw staat in de schepenkamer waar ook recht gesproken wordt. Op 21 februari 1525 bekijkt en aanvaardt het college van burgemeester en schepenen een ontwerp om de zaal een prachtige aankleding te geven. Dan komt er echter ruis op de lijn en uiteindelijk zal pas in het najaar van 1528 de definitieve beslissing vallen over ontwerp en uitvoerder. Kunstenaar Lanceloot Blondeel krijgt de opdracht. Hij was eerder al betrokken bij gesprekken over de decoratie van de zaal, onder andere over de wandtapijten. Die werden uitgevoerd door Antoon Segon. Enkele fragmenten zijn bewaard in de Gruuthusecollectie.

xvii-o-0001-medium

Fragment van een verdure uit het Brugse Vrije, coll. Gruuthusemuseum, XVII.O.0001, (c) Dominique Provost

De kunstenaar

Lanceloot Blondeel neemt zijn opdracht niet licht op. Hij vraagt ondermeer advies aan een beeldhouwer-bouwmeester die actief is aan het hof van Margaretha van Oostenrijk. In totaal werken zeven beeldhouwers mee aan de uitvoering van de schouw. Guy de Beaugrant maakt de houten beelden van de vorsten naar het ontwerp van Blondeel en hij kapt ook de marmeren putti en de albasten fries met het verhaal van de kuise Suzanne. Op 15 februari 1530 wordt de schouw opgeleverd.

8201741589_f2b1c9b2c5_o_sarah-medium

Marmeren putti, detail van de Keizer Karelschouw, (c) Sarah Bauwens

De schouw is uitgevoerd in een voor die tijd moderne renaissancestijl. Wat er wordt afgebeeld is waarschijnlijk uitgedacht door rederijkers en schrijvers. De rederijkers werkten eerder al mee aan de toneelstukken en tableaux vivants die werden opgevoerd bij de blijde intredes van aartshertog/keizer Karel in 1515 en 1520. Aan die laatste intrede werkte ook Lanceloot Blondeel mee. Het is met deze intredes dat de renaissancestijl echt ingang vindt. Via de drukkunst, de samenwerking tussen Vlaamse en Italiaanse ateliers en reizen naar Italië raakt deze nieuwe stijl meer en meer verspreid. En laten we niet vergeten dat zich in Brugge al twee renaissancewerken bevinden die inspiratie kunnen bieden: de Madonna van Michelangelo en de tondo van della Robbia.

8201741361_76ec290e40_o_sarah-medium

Houten putti, detail van de Keizer Karelschouw, (c) Sarah Bauwens

De rechter

De directe aanleiding voor het maken van de schouw is misschien niet helemaal duidelijk, wel is zeker dat wat is afgebeeld honderd procent thuishoort in een rechtszaal.  De rechters die in deze zaal oordelen, doen dat in naam van Keizer Karel, de vorst die de belangrijkste rechter op aarde is. Tegelijkertijd bevat de schouw ook een waarschuwing voor de rechters: ze mogen hun macht niet misbruiken. Op de schouw staat namelijk ook het bijbelse verhaal van de kuise Suzanne en de ouderlingen afgebeeld.

Twee oude rechters willen de mooie Suzanne tot seks dwingen. Zij weigert echter, waarop de oude mannen het verhaal verspreiden dat zij een minnaar heeft. Suzanne verschijnt voor de rechtbank en wordt ter dood veroordeeld. Maar op het laatste nippertje komen de leugens van de oude rechters aan het licht en worden ze zelf veroordeeld en gestenigd. Een gewaarschuwd rechter is er twee waard…

De kunstkenner

Eeuwenlang functioneert de schouw als machtssymbool van de Habsburgers en waarschuwing voor de rechters. Met de Franse bezetting verandert dat. De wet van 24 oktober 1793 (3 brumaire III), die een verbod stelt op symbolen van koningschap en feodaliteit, bedreigt het monumentale kunstwerk. Eerder dat jaar, in februari 1793, zijn er al vier portretten van vorsten uit de schepenkamer verbrand. Gelukkig stelt de administratie van het Leie-departement P. Goddyn en F. Clement aan om het kunstwerk te beoordelen. Zij moeten bepalen welke delen van de schouw men moet behouden. Beiden zijn formeel: het gaat om een uitzonderlijk kunstwerk dat een grote waarde heeft en dat zeker niet mag vernield worden; alleen de wapenschilden met de feodale gebieden kan men wel weghalen.

In het midden van de 19de eeuw, als de Fransen al enkele decennia vertrokken zijn, krijgt de schouw een restauratie onder leiding van Charles Geerts. Ook de rest van de zaal wordt opnieuw gedecoreerd, geïnspireerd op de vroegere situatie. Tegen 1859 is de schouw terug zoals voorheen. En zo is ze nog steeds.

Gaan kijken?

De schouw kan je dagelijks bekijken in het Brugse Vrije.

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over De Keizer Karelschouw van het Brugse Vrije

  1. […] Daarnaast ontwerpt hij ook tijdelijke podia voor blijde intreden en de immense architecturale schouw van het Brugse Vrije en hij houdt zich bezig met mogelijke oplossingen voor het verzanden van het […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *