De tondo van della Robbia

De Sint-Jakobskerk herbergt een hele resem kunstwerken: meubilair, schilderijen, grafplaten, beelden, wapenkabinetten… Vrome en welgestelde parochianen, ambachten en broederschappen hebben de kerk met dit patrimonium verrijkt. Vaak zijn deze kunstwerken door Brugse meesters gemaakt.

Tussen dit vooral gotische, barokke en neogotische erfgoed van eigen bodem valt één kunstwerk echter op. Niet zozeer door het onderwerp, maar wel door het gebruikte materiaal, de kleuren, de vormentaal en de herkomst.

p1060617-medium

Tondo van della Robbia, Brugge, Sint-Jakobskerk, foto: Benoit Kervyn

Het is rond

In de grafkapel van Ferry de Gros, boven het altaar, prijkt een Italiaanse tondo (of medaillon) uit de vroege renaissance waarop de Madonna met Kind staat afgebeeld. Het geheel is uitgevoerd in gebakken en geëmailleerd aardewerk. In het midden zien we Maria die de borst geeft aan haar zoon. De witte figuren, die in reliëf zijn uitgewerkt, steken schril af tegen de azuurblauwe achtergrond. Achter de personages komen enkele gele stralen tevoorschijn.

p1060626-medium

Madonna met Kind, detail uit de tondo van della Robbia, Brugge, Sint-Jakobskerk, foto: Benoit Kervyn

Een smalle eierlijst omringt de afbeelding en zit op zijn beurt gevat in een brede boord versierd met een kleurrijke vruchten- en bloemenkrans. Tussen het loof kan je duidelijk druiventrossen, appels, kweeperen, granaatappels en korenaren herkennen. Wit, groen, geel, paars en blauw zijn de gebruikte kleuren. Deze vruchten- en bloemenkrans is een typische uiting van de Italiaanse renaissance. Schilders als Hans Memling en Gerard David gebruiken dergelijke kransen als vernieuwend element in hun werken.

Het is Italiaans

Deze voorstelling is een typisch product van het Florentijns geslacht della Robbia. De meeste auteurs die de tondo van de Sint-Jakobskerk bestudeerden, schrijven hem toe aan Luca della Robbia, maar ook zijn neef en leerling Andrea zou de maker kunnen zijn. Luca en Andrea zijn de meest gekende telgen van de roemrijke familie, maar ook anderen zoals Giovanni, Paolo, Mario, Girolamo en Mattia della Robbia werken de volgende decennia in de voetsporen van Luca. In Firenze zien we gelijkaardige afbeeldingen ook op gevels aangebracht, vandaar de (niet zo eenvoudige) techniek van ondoorzichtige en tinhoudende emaillaag: die moet het boetseerwerk tegen weersomstandigheden beschermen.

Dat een Italiaans renaissancewerk in de tweede helft van de 15de eeuw in Brugge belandt, is niet verbazingwekkend. De economische en culturele banden tussen Brugge en de Italiaanse stadsstaten zijn dan zeer intens. De Sint-Jakobskerk fungeert als parochiekerk voor de kooplieden en bankiers uit Luca, Venetië, Genua en Firenze.

Het is kwaliteit

Een van de belangrijkste Florentijnen op dat moment in Brugge is Tommaso Portinari. Tussen 1465 en 1480 is hij directeur van het Brugse filiaal van de Medici-bank, gelegen in de Naaldenstraat (gekend onder de naam ‘Hof Bladelin’), niet ver van de Sint-Jakobskerk dus. Wanneer in die periode de kerk wordt uitgebreid, weet Portinari het koor van ‘d’oude kercke’ om te bouwen tot zijn privékapel (het betreft de huidige sacramentskapel, links van het hoofdkoor). Al staat de tondo in de inventaris niet specifiek vermeld, hij maakt oorspronkelijk deel uit van de in de Sint-Jakobskerk gestichte fundatie van Tommaso Portinari in 1474.

memling_portinari-portret_metropolitan_ep14-40-62627-r

Hans Memling, Portret van Tommaso Portinari, ca. 1470, New York, Metropolitan Museum of Art, Bequest of Benjamin Altman, 1913

Het is geweten dat Portinari zich graag laat omringen door luxe. Hij geeft schilders uit onze contreien, zoals Hans Memling en Hugo van der Goes, de opdracht om schilderijen te maken die vervolgens in Firenze een plaats krijgen. Het is dus best mogelijk dat hij hetzelfde doet in omgekeerde richting en een Florentijnse kunstenaar vraagt om een werk te maken voor zijn Brugse privékapel.

grondplan-st-jacob3

Grondplan Sint-Jakobskerk met in het groen de vroegere kapel van Portinari

Wellicht naar aanleiding van de neogotische aankleding van de sacramentskapel, plaatst men de tondo in een laatgotische omlijsting en wordt hij verhuisd naar het in 1876 gerestaureerde altaar in de De Groskapel. Deze kapel ondergaat in 2007-2008 een restauratiebeurt. De tondo wordt op dat moment ontstoft en licht gereinigd.

De tondo uit de Sint-Jakobskerk behoort samen met de medaillons met de portretten van Lorenzo de Medici en zijn echtgenote Clarice Orsini (1469?) op de binnenkoer van de Medici-bank in de Naaldenstraat tot de eerste uitingen van de renaissance in Brugge. Het zijn ook de vroegste voorbeelden van import van kunstwerken uit Italië naar Vlaanderen. Om al die redenen staat de tondo sinds 2011 op de lijst van de Vlaamse topstukken.

Meer weten?

Van 5 april tot 30 juni 2017 kan je in de Sint-Jakobskerk de tentoonstelling ‘Zorg om religieus erfgoed’ bezoeken (gratis; dagelijks van 10 tot 13u en van 14 tot 18u, gesloten op zondagmorgen). Onder andere de restauratie van de De Groskapel wordt belicht.

Meer objecten en verhalen

3 gedachten over De tondo van della Robbia

  1. Noël Geirnaert schreef:

    Een detail: Donaas de Moor en niet Donaat de Moor (Donatianus/Donaas en Donatus/Donaat zijn twee verschillende patroonheiligen.

  2. […] De schouw is uitgevoerd in een voor die tijd moderne renaissancestijl. Wat er wordt afgebeeld is waarschijnlijk uitgedacht door rederijkers en schrijvers. De rederijkers werkten eerder al mee aan de toneelstukken en tableaux vivants die werden opgevoerd bij de blijde intredes van aartshertog/keizer Karel in 1515 en 1520. Aan die laatste intrede werkte ook Lanceloot Blondeel mee. Het is met deze intredes dat de renaissancestijl echt ingang vindt. Via de drukkunst, de samenwerking tussen Vlaamse en Italiaanse ateliers en reizen naar Italië raakt deze nieuwe stijl meer en meer verspreid. En laten we niet vergeten dat zich in Brugge al twee renaissancewerken bevinden die inspiratie kunnen bieden: de Madonna van Michelangelo en de tondo van della Robbia. […]

  3. […] Genuezen uit machtige families, abt Jan Crabbe van de Duinenabdij, Lodewijk van Gruuthuse, Tommaso Portinari…: de high society van Brugge flaneert op deze […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *