De kraagstenen van het Brugse stadhuis

Het stadhuis van Brugge is een van de oudste stadhuizen in de Nederlanden. Het is een historische getuige van de economische en politieke bloei van de stad tijdens de 14de eeuw.

Aanvankelijk vergaderen de schepenen in het belfort. Wanneer dat in 1280 afbrandt, verhuizen de schepenen naar het oude ‘ghyselhuus’ op de Burg, de voormalige grafelijke gevangenis. Lodewijk van Male laat in 1376 het ‘ghyselhuus’ slopen om plaats te maken voor een schitterende, moderne nieuwbouw: een echt ‘scepenhuus’.

GEB250702_07 (Small)

Het stadhuis op de Burg, Brugge

Meester-metselaar Jan Roegiers start de werken, maar tal van ambachtslui zullen tot de voltooiing in 1421 aan het prachtige gebouw werken. Het Brugse stadhuis is een inspiratiebron voor bouwmeesters uit Brussel, Gent, Leuven en Oudenaarde.

Ook de burgerlijke architectuur in Brugge zelf wordt sterk beïnvloed door het stadhuis. De zogenaamde Brugse travee wordt voor het eerst toegepast aan het stadhuis, maar is later ook op gevels van woonhuizen terug te vinden. De gevelstenen van het stadhuis hebben duidelijk tot zelfs in de interieurs van de burgerlijke stadspaleizen en woningen hun invloed gehad.

detail Brugse travee Gruuthuse

Brugse travee aan de Reiegevel van het Gruuthusepaleis, detail uit een tekening van Louis Delacenserie, archief Dienst Monumentenzorg Stad Brugge

Decoratief functioneel

De kraagstenen van het Brugse stadhuis zijn heel bijzonder. Niet alleen telt de Gruuthusecollectie nog steeds 26 van deze oorspronkelijke zandstenen kraagstenen, ze zijn ook van de weinige 14de-eeuwse sculptuur waarvan we met zekerheid weten in welke ateliers ze zijn gemaakt, voor wie, door wie en wanneer. Een uitzondering in de rijke Brugse sculpturale kunst.

dav

Detail gevel stadhuis Brugge, foto: Kristel Van Audenaeren

De kraagstenen maken deel uit van de gevel van het stadhuis. Wanneer Jozef Geefs en Charles Geerts tussen 1854 en 1863 de gevel restaureren, nemen ze de kraagstenen af. Vanaf de oprichting van de Société Archéologique de Bruges in 1865 bevinden de stenen zich in de Gruuthusecollectie. Aan de gevel van het stadhuis plaatst men kopieën van de originele kraagstenen.

dav

De nieuwe kraagsteen met Zacharias en de engel aan de gevel van het Brugse stadhuis

Kraagstenen zijn vooruitspringende stenen die in een muur gebruikt worden om het gewicht te dragen van balken of gewelven. Naast hun bouwtechnische functie krijgen ze ook al heel snel een decoratief aspect.

De Henegouwse connectie

Tussen 1376 en 1379 krijgen de kraagstenen  vorm in het atelier van Jan van Valenciennes. Jan is mogelijk uit Brugge afkomstig, maar mogelijk ook uit Valenciennes, zoals zijn naam doet vermoeden. De belangrijke beeldhouwer André Beauneveu (ca.1335 – 1400) is ook uit Valenciennes afkomstig. Hij is één van de grondleggers van de internationale gotiek, een stijl waarvan Jan van Valenciennes duidelijk een volgeling is.

engelen_mirador_Mallorca

Musicerende engelen, detail gevel kathedraal Palma de Mallorca

Vanaf 1394 vinden we een Juan de Valencines of Joan de Valencines terug in het zonnige zuiden. Hij werkt er aan de kathedraal van Palma de Mallorca. Dit doet hij zeker tot 1397. Hij beeldhouwt er onder andere zes engelen die muziek spelen.

Veel meer weten we niet over de begenadigde beeldhouwer Jan van Valenciennes. Zeker is dat hij tot 1390 aan het stadhuis werkt. Men neemt aan dat Colard de Cats zijn werk daarna voortzet. Als reden geeft men soms het overlijden van Jan van Valenciennes op, maar het is dus ook mogelijk dat Jan op een ander aanbod ingaat en andere horizonten opzoekt.

kraagsteen_Mirador_Mallorca

Kraagsteen aan de mirador, Palma de Mallorca

Over Colard is nog minder bronnenmateriaal te vinden. Hij komt eveneens uit het toenmalige Henegouwen, meer bepaald uit Bergen of Doornik en is dus een streekgenoot van Jan (aangenomen dat deze ook uit Henegouwen komt). Colard de Cats sterft vroegtijdig in 1426-1427 en wordt opgevolgd door Jan van Hoosebrugge. Van hem weten we amper iets. Zeker is dat in hun ateliers heel wat gezellen meegewerkt hebben aan het grootse stadhuisproject.

Nadat de beelden en kraagstenen van het stadhuis gekapt zijn, worden ze beschilderd. Een van de belangrijkste meesters die in 1435 opdracht krijgt voor het vergulden en beschilderen van zes beelden van de graven van Vlaanderen, is ongetwijfeld Jan van Eyck. Naast hem zijn er waarschijnlijk nog vele anderen die de gevel ‘stofferen’, zoals men dit noemt. Heel wat kraagstenen hebben nog sporen van polychromie.

738708a_Zacharias en engel_polychromie

Detail uit de kraagsteen met Zacharias en de engel: sporen van polychromie op het kleed van Zacharias (onderaan)

Tristan, Isolde en de anderen

De kraagstenen hebben erg uiteenlopende voorstellingen, gaande van religieuze tot mythische figuren. Wie het iconografisch programma voor de gevelbeelden en kraagstenen bepaalt, weten we niet. De Rederijkerskamers bestaan dan nog niet. Zij ontstaan pas in de eerste helft van de 15de eeuw.

738708a_Zacharias en engel

Atelier van Jan van Valenciennes, Kraagsteen met Zacharias en de engel, coll. Gruuthusemuseum Brugge (VI.O.0130), foto: Cel Fotografie Stad Brugge

De religieuze taferelen vormen een kleine minderheid in het geheel. Maar dat neemt niet weg dat de bijbel ons één van de mooiste kraagstenen heeft opgeleverd, met een voorstelling van Zacharias, de vader van Johannes de Doper, en de engel. De engel laat Zacharias weten dat zijn vrouw Elisabeth ondanks haar gevorderde leeftijd een zoon zal krijgen die ze Johannes moeten noemen. Omdat Zacharias dit niet gelooft, ontneemt de engel hem zijn spraak. Pas wanneer Zacharias na de geboorte van het kind op een tablet neerschrijft dat zijn zoon Johannes moet heten, kan hij weer spreken. Het tafereel is heel mooi uitgewerkt in de kraagsteen. Zacharias is een plechtstatige figuur met een baard, typisch voor priesters, en lang sluik haar. De engel heeft een mooi gelaat, zoals het engelen betaamt, en springerige krullen. De gebaren en houdingen van de figuren maken het geheel dynamisch en levendig.

738705a_Tristan en Isolde

Atelier van Jan van Valenciennes, Kraagsteen met Tristan en Isolde en koning Mark, coll. Gruuthusemuseum Brugge (VI.O.o129), foto: Cel Fotografie Stad Brugge

Op de rest van de kraagstenen vinden we legendes, satires en volkse voorstellingen terug. Twee kraagstenen stellen bijvoorbeeld de toen populaire legende van Tristan en Isolde voor. Het verhaal van dit tragische liefdespaar, de middeleeuwse Romeo en Juliet, kent een wijde verspreiding vanaf de 12de eeuw, maar de oorsprong is waarschijnlijk terug te voeren tot de 7de en 8ste eeuw. Waarom dit liefdesverhaal in twee verschillende scènes is uitgebeeld op de kraagstenen van het stadhuis is een raadsel. In de ene scène zien we koning Mark, de echtgenoot van Isolde, de twee geliefden bespieden vanuit een boom. Gelukkig kan Isolde zijn spiegeling zien in het water van de bron en kan ze Tristan wijzen op zijn aanwezigheid. In de andere scène zien we Tristan en Isolde met de trouwe bediende van Isolde, Brangien. Opvallend is dat deze twee kraagstenen duidelijk veel grover, hoekiger en ruwer zijn uitgewerkt dan deze van Zacharias en de engel. Nogmaals een bewijs dat vele handen aan dit iconografisch programma hebben gewerkt.

738609a

Atelier van Jan van Valenciennes, Kraagsteen met Tristan en Isolde en Brangien, coll. Gruuthusemuseum Brugge (VI.O.0135), foto: Cel Fotografie Stad Brugge

Meer zien?

Tegen de zwarte wand rechts in de hal van het stadhuis staan enkele originele kraagstenen tentoongesteld. Je kan het stadhuis dagelijks bezoeken. De andere kraagstenen zullen zeker te zien zijn in de vernieuwde opstelling in het Gruuthusemuseum.

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over De kraagstenen van het Brugse stadhuis

  1. […] mens, half dier) en dierlijke wezens voor. Zo dartelen er halfwezens zoals zeemeerminnen op de kraagstenen van het Brugse stadhuis. Is deze draak misschien een zeewezen dat bezworen is tijdens de reis naar […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *