De biechtboekjes uit de Bibliotheek Carton (Spermalie)

Vzw De Kade, Spermalie heeft een lange traditie in het onderwijs aan dove en blinde kinderen. In 1836 stampt Charles-Louis Carton (1802-1863) het instituut uit de grond, op vraag van bisschop Boussen. Carton gaat voluit voor zijn taak. Om zijn onderzoek en praktijk te ondersteunen, bouwt hij een eigen vakbibliotheek uit, die vandaag nog gedeeltelijk bewaard wordt in Spermalie. Uit die bibliotheek duikelen we hier drie merkwaardige boekjes op.

reproductie foto uit archief spermalie,

Charles-Louis Carton, midden 19de eeuw, coll. Zusters van de Kindsheid van Maria ter Spermalie Brugge

Het gaat om drie zogenaamde biechtboekjes. Ze dateren van het einde van de 18de en het midden van de 19de eeuw. Van het 19de-eeuwse boekje weten we net iets meer: het was eigendom van P. Bultinck uit Ledegem en werd gemaakt door François de Raedt uit Izegem in 1851.

Eén boekje is bestemd voor mannen (de afgebeelde zondaar van dienst is een man), de twee andere voor vrouwen. Het boekje bestemd voor mannen bevat een Latijnse tekst geadresseerd aan de priester. In vertaling luidt de tekst: ‘Eerwaarde heer of vader. Ik ben doof. Ik kom naar u om mijn zonden te biechten. Gelieve mij in een aparte plaats te brengen opdat ik, na mijn zonden te hebben gebiecht, van uw hoogwaardigheid een heilzame penitentie en vergiffenis moge ontvangen.’

De dove die te biechten gaat, wijst in het boekje aan welke zonde hij/zij begaan heeft. De priester kan op zijn beurt aanwijzen wat de zondaar moet doen om vergeving te krijgen.

Vader, ik heb gezondigd

De boekjes bevatten wat naïef aandoende tekeningen die de zonden uitbeelden die men kan begaan. De twee 18de-eeuwse biechtboekjes beelden 36 zonden af, het 19de-eeuwse 23. De toelichting bij de plaatjes is in het Latijn en/of het ‘Vlaamsch’. Elk boekje is aangevuld met bijkomende religieuze ‘lessen’, zoals de tien geboden, hoe je een kruisteken moet maken, de vijf penitenties…

Alle tekeningen zijn met de hand gemaakt. Elk boekje is dus uniek. Maar het is opvallend dat er regelmatig sterke parallellen zijn tussen de afbeeldingen in de verschillende boekjes. Zo zien we bij de zonde ‘Ik ben verstrooid geweest tijdens de mis’ telkens een priester en een misdienaar voor het altaar en de geknielde zondaar. Het verstrooid zijn wordt, bijna zoals in een stripverhaal, uitgebeeld met slingerende lijntjes die naar gedachten leiden, voorgesteld door voorwerpen als een muziekinstrument of een schop. In de 18de-eeuwse boekjes valt bij ‘Ik heb vlees gegeten op een vastendag’ de hanger aan het plafond op waaraan vis bengelt. Maar er zijn ook verschillen, bijvoorbeeld bij ‘Ik heb gewerkt op een zondag’. Daar zien we nu eens een vrouw kantklossen, dan weer vrouwen die aan het verstellen en het wassen zijn. En de zondige man? Die graaft een put.

17de-eeuwse inspiratie

In de opvoeding van dove kinderen speelt voor Carton het godsdienstige aspect een belangrijke rol. Niet verwonderlijk gezien zijn religieuze achtergrond – Carton is kanunnik. In de biechtboekjes komen twee zaken samen: hoe gaat de kerk om met het probleem ‘biechten door doven’ enerzijds en hoe kan men doven onderwijzen anderzijds.

3.9_onkuisheid

De zeven hoofdzonden: onkuisheid (biechtboekje 1), 18de eeuw, coll. Zusters van de Kindsheid van Maria ter Spermalie Brugge

In theologische handboeken vormen mensen die niet kunnen horen en praten een probleem. Hoe kunnen zij hun zonden opbiechten, boete doen en om vergeving vragen? Een prangende kwestie aangezien de katholieke gelovige minstens éénmaal per jaar te biechten moet gaan. Al in de 17de eeuw komt deze kwestie ter tafel. In het midden van de 18de eeuw noteert Petrus Dens, auteur van een handboek over de sacramenten waaronder de biecht, dat doven hun zonden moeten toelichten door middel van knikken of andere tekens. Voorafgaand aan de eerste biecht moeten ze onderwezen worden in de mysteriën van het geloof met behulp van beelden en tekenen.*

Waarmee we bij de tweede kwestie belanden, die Carton na aan het hart ligt: hoe doven onderwijzen? Ook dit probleem is niet nieuw. Al in de 16de eeuw duiken er personen (vaak geestelijken) op die onderwijsmethoden voor doven trachten te ontwikkelen. Ze volgen verschillende sporen: onderwijs aan de hand van beelden, via gebaren… Enige concurrentie tussen de verschillende strekkingen is daarbij trouwens niet van de lucht.

titelblz Steeghius (Small)

Titelbladzijde van Steeghius’ ‘Christelycke leeringhe’, coll. Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience Antwerpen

Carton zelf gaat in op deze kwestie in een verhandeling die hij schrijft voor de Académie Royale de Belgique en die in 1845 bekroond wordt met een gouden medaille. Als eerste systeem bespreekt hij ‘remplacer la langue par le dessin et les signes’. In dit hoofdstuk verwijst hij naar een aantal publicaties en geschriften uit vroeger eeuwen die godsdienst onderwijzen aan de hand van afbeeldingen. Een werk dat hij vernoemt, is de ‘Christelycke leeringhe verstaenelycker uyt-geleyt door eene beelden-sprake’ van Joannes Guilielmus Steeghius uit 1647. Carton bezit twee exemplaren van dit werk,  waarvan één duidelijk veel gebruikt is. Ze zitten vandaag nog steeds in de Spermalie-bibliotheek. Carton vertelt in zijn verhandeling dat hij zelf weet heeft van verschillende doven die aan de hand van Steeghius’ werk en andere geïllustreerde religieuze boeken onderwijs hebben gekregen. Hij verwijst onder andere naar het boek ‘Coup d’oeil d’un aveugle sur les sourd-muets’ van Alexander Rodenbach uit 1829, die bij een aantal doven op bezoek is gegaan.

Qui est-ce qui vous a enseigné la religion?

D’abord notre cousine Lagae, sourde-muette à Heule; et ensuite la famille sourde-muette Deurwaeder, de Courtrai; ces personnes avaient de la fortune et elles m’ont légué plus de quarante volumes de gravures qui m’ont été d’une grande utilité pour m’instruire; mais malheureusement presque tous ces livres ont été volés dans notre ferme de Wevelghem, en 1794, par des soldats français. – Son frère ajoute que cette perte lui avait fait tant de chagrin, qu’il en avait pleuré plus de quinze jours.

Alexander Rodenbach, Coup d’oeil d’un aveugle sur les sourd-muets, 1829

Kijk eens op de almanak

In zijn ‘Brief van opdragh deses boecks’ en in zijn ‘Voorreden tot den leser’ schrijft Steeghius dat hij de mosterd deels heeft gehaald bij de ‘Schaepherders Almanach’ of ‘Boeren Almanach’, uitermate populaire drukwerkjes waarin inderdaad tekst en beeld gecombineerd worden zodat ook wie niet goed kan lezen, toch kennis kan opdoen. Bij zijn bespreking van de ‘X.  gheboden Godts’ en de ‘V. gheboden der H. Kercke’ geeft Steeghius aan dat hij een aantal symbolen uit de Schaapherdersalmanak gebruikt in zijn prenten.*

B_OB_MS398_00268 (Small)

‘Den boeren ofte schaepers almanach’ voor het jaar 1822, Brugge, [1821]. Waarschijnlijk zijn in deze almanak oude drukblokken met symbolen herbruikt. Coll. Openbare Bibliotheek Brugge

Steeghius symbolen1

Steeghius, ‘Christelycke leerlinghe’, De tien geboden: zwarte driehoekjes met een werktuig ‘ghenomen uit den boeren Almanach’ staan voor een week/werkdag, coll. Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience Antwerpen

1.4symbolen

Symbolen in biechtboekje 2, 18de eeuw, coll. Zusters van de Kindsheid van Maria ter Spermalie Brugge

Opvallend: we vinden deze symbolen ook weer terug in de biechtboekjes. Het 18de-eeuwse biechtboekje voor mannen bevat bovendien ook sterke overeenkomsten met enkele prenten uit Steeghius’ werk, zoals een afbeelding van de hel, hoe een kruisteken maken en de Heilige Drievuldigheid (in het biechtboekje kijken Christus en God de Vader ons wel net iets olijker aan).

Waar men gaat langs Vlaamse bibliotheken

De biechtboekjes uit de Bibliotheek Carton zijn niet uniek. Het Stadsarchief Brugge bewaart eveneens een biechtboekje en onder andere in Antwerpen en Kortrijk zijn er exemplaren terug te vinden. Dit laatste exemplaar is voor ons verhaal overigens interessant.

Er is een bijna één op één relatie vast te stellen tussen het Kortrijkse boekje en het 18de-eeuwse boekje voor mannen uit de bibliotheek van Carton. De manier waarop de zonden worden afgebeeld is heel gelijklopend en de volgorde is quasi identiek. Ook de penitenties worden quasi identiek afgebeeld. Het boekje van Carton is wel iets omvangrijker. Het boekje uit Kortrijk werd gemaakt voor Guilielmus De Deurwaerdere in 1748, mogelijk de familie waarnaar Rodenbach verwijst in zijn boek.

extra 1

‘Ik heb een persoon aangeraakt met een wellustig gemoed onder voorwaarde dat ik met hem zou trouwen’ (biechtboekje 2), 18de eeuw, coll. Zusters van de Kindsheid van Maria ter Spermalie Brugge

Meer weten?

Charles-Louis Carton, Mémoire en réponse à la question suivante: faire un exposé raisonné des systèmes qui ont été proposés pour l’éducation intellectuelle et morale des sourds-muets (…), (Extrait du tome XIX des Mém. couronnés et Mém. des Savants étrangers)

Paul Elsen, Drie biechtboekjes voor doofstommen. Archief Ch.-L. Carton Spermalie Brugge, in: Brugse gidsenkroniek, 39 (2006), blz. 48-56.

Alphons de Meester, Oude biechtboekjes voor doofstommen, in: Biekorf, 54 (1953), blz. 31-37.

800 jaar Spermalie, Brugge, 1986.

Maurice Buyens, De dove persoon, zijn gebarentaal en het dovenonderwijs, Antwerpen, 2005.

Ludo Vandamme (red.), Elke dag wijzer. Brugse almanakken van de 16de tot de 19de eeuw, Brugge, 2006.

Vzw De Kade organiseert in het kader van Erfgoeddag een tentoonstelling rond instrumenten die gebruikt werden bij het onderwijs aan blinden. Te bekijken in het Centrale Infopunt in het Rijksarchief en via Erfgoedinzicht.

*Hartelijk dank aan prof. dr. Theo Clemens voor deze informatie.

3.7

De H. Drievuldigheid (biechtboekje 1), 18de eeuw, coll. Zusters van de Kindsheid van Maria ter Spermalie Brugge

 

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over De biechtboekjes uit de Bibliotheek Carton (Spermalie)

  1. […] Met een aflaat krijgt de gelovige een kwijtschelding van tijdelijke straffen voor zonden, die zijn opgebiecht en waarvoor berouw is getoond. Deze straffen zijn vastgelegd in boeteboeken en gaan van een zekere […]

  2. Roos Nuitten schreef:

    prachtige tekeningen. Een mooie inkijk in het (Rijke)- Strenge Roomse Leven.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *