Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal

Het leven zoals het is: ziekenzaal. In 1778 wel te verstaan. Het is een mooie omschrijving van het schilderij van Jan Beerblock. Zijn werk toont ons precies hoe de ziekenzaal eruit ziet en wie er allemaal doende is. Geen wonder dus dat dit schilderij één van de sleutelwerken is uit de collectie van het Sint-Janshospitaal.

688208a

Jan Beerblock, Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal, 1778, coll. OCMW Sint-Janshospitaal Brugge (O.SJ0160.I)

Dankzij dit schilderij weten we perfect hoe de beddenbakken netjes in rijen stonden tussen de hoge kolommen. We hoeven ons niet te baseren op vergelijkingen met gelijkaardige hospitalen in Tournus, Beaune en Venetië. Beerblock zet ons op de eerste rij om zomaar een dag in het Sint-Janshospitaal te aanschouwen.

Wie is wie?

Beerblocks zin voor detail maakt dat we een aantal personages met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kunnen herkennen aan hun kledij en aan hun bezigheden.

0.SJ0160.I_19

Dokter (?) en zuster, detail uit: Jan Beerblock, Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal, 1778

De man in het middenpad links, met het keurige rode jasje en de zwarte hoed, is waarschijnlijk een dokter. Hij wordt vergezeld door een zuster. De twee lijken in een druk gesprek verwikkeld, waarschijnlijk over de zieke in het bed. Ondertussen voelt de dokter de pols, een typische handeling van een arts. Hij heeft een veer tussen de tanden geklemd, in de andere hand houdt hij een vel papier vast. Bespreken ze de toestand van de zieke of zijn behandeling?

0.SJ0160.I_12

Chirurgijn (?), detail uit: Jan Beerblock, Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal, 1778

Op de voorgrond, net achter de kruiwagen, loopt een ander heerschap dat duidelijk beter gekleed gaat dan de knecht die de wagen voortduwt. De man draagt een verzorgde witte pruik en dito schort om zijn jas en broek te beschermen. De linten in zijn hand, wellicht verbanden, kunnen erop wijzen dat het om een chirurgijn gaat.

688208a_pastoor

Priester en zuster bij een stervende, detail uit: Jan Beerblock, Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal, 1778

De pastoor mag uiteraard niet op het appel ontbreken. Beerblock schildert hem uiterst links, nabij een beddenbak waar een stervende lijkt te liggen. Hij dient de laatste sacramenten toe, wat betekent dat de tijd op aarde voor deze zieke bijna voorbij is. De stervende zal overgebracht worden naar een bed in het middenpad waar een zuster al de kaarsen aansteekt. De priester bekleedt een cruciale rol in het hospitaal. Hij gaat de mis voor, neemt de biecht af en begeleidt de doden naar hun laatste rustplaats. Vóór de eigenlijke begraving baart men de overledene op in de kapel op de begraafplaats van het hospitaal. Kapel en kerkhof zijn nu verdwenen, maar in die tijd staan ze op het plein voor de huidige hospitaalapotheek in het broederklooster.

kapel Sint-Jan 2

De kapel op de begraafplaats van het Sint-Janshospitaal, detail uit: Marcus Gerards, Stadsplan Brugge, 1562

Namen noemen

We kunnen nog een stap verdergaan wat sommige personages betreft. Niet alleen herkennen we hun functie, we kunnen hen ook met vrij grote zekerheid identificeren. Het gaat om de pastoor en het groepje geestelijken in rood en blauw, vergezeld door een zuster en een rijkelijk uitgedoste man. De geestelijken staan rechts in de middengang afgebeeld.

0.SJ0160.I_28

Twee bisschoppen, een zuster en een man, detail uit: Jan Beerblock, Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal, 1778

In de ‘Biographie des Hommes Remarquables de la Flandre Occidentale’ uit 1843 schrijft Octave Delepierre dat de opdrachtgever van Beerblocks schilderij pastoor Kinjedt zou zijn, die ook de pastoor zou zijn op het schilderij. Hij baseert zich hiervoor op het handboek van pastoor Kinjedt. Daarin lezen we:

‘Entr’autres il  exécuta, en 1778, pour le curé de l’hôpital de St.-Jean, une vue de l’intérieur de la salle des malades de cet hôpital, dans laquelle on voit la manière dont les secours leur sont donnés par les soeurs. Ce morceau est d’une excellente perspective, d’une bonne couleur et très animé par un grand nombre de personnages…’

Het lijkt een geloofwaardige beschrijving van het schilderij van Jan Beerblock.

In hetzelfde handschrift duiken de eerder vermelde geestelijken op. Er wordt een bezoek beschreven dat plaatsvindt op 9 oktober 1777. Dit is dus één jaar voor Jan Beerblock het werk aflevert én het jaar waarin Félix Brénart tot bisschop van Brugge wordt benoemd en gewijd. Het is dus best mogelijk dat hij in het selecte gezelschap wordt afgebeeld. In de opsomming komen naast zijn naam, ook de namen voor van Johannes Henricus de Franckenberg, toen aartsbisschop van Mechelen en Felix Hubertus de Wavrans, bisschop te Ieper. Een onderonsje onder bisschoppen, zeg maar.

 

0.SJ0160.I_17

Steelse blikken…, detail uit: Jan Beerblock, Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal, 1778

Gezocht: verdwenen schilderij van Beerblock

Publicaties en documenten bewaard in het Gruuthusemuseum suggereren dat er van dit schilderij een andere, zeer lijkende versie zou bestaan hebben, ook van de hand van Jan Beerblock. Dit iets kleinere exemplaar wordt in 1905 tentoongesteld in het Gruuthusepaleis en verblijft daarna een tiental jaar in de museale reserves. Dan wordt het weer opgehaald door de eigenaars. Alles wat ons tot op vandaag rest, is een wazige foto, een vermelding in de literatuur en de namen van de laatste eigenaars van het schilderij, de Brugse familie Noë-Macet. Ondanks de waardevolle informatie van Bertrand Nolf van de Heemkundige Kring Ten Mandere (Izegem) en van Jan Anseeuw van het Brugse Stadsarchief, strandt het spoor nu in Brussel en Wallonië… Misschien komt het vermiste schilderij via een oplettende lezer weer boven water? Het zou de staf en de vele aficionado’s van het Sint-Janshospitaal alvast heel gelukkig maken!

Opnames ivm herinrichting Sint-Janshospitaal

Rouwbericht van pastoor Kinjedt, coll. OCMW Sint-Janshospitaal Brugge (0.SJ.1314.III)

Meer weten?

Het schilderij heeft een plaats in de permanente opstelling van het Sint-Janshospitaal.

Foto’s schilderij Beerblock: Stadsfotografen Brugge

 

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Zicht in de ziekenzalen van het Sint-Janshospitaal

  1. Noël Geirnaert schreef:

    De man met ganzenveer en papier in het gezelschap van de zuster (het eerste detail dat hier wordt besproken) is allicht geen dokter maar een notaris, die naar alle waarschijnlijkheid het testament van een terminaal zieke patiënt zal helpen opmaken en noteren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *