De kaart van de Zwinstreek van Jan De Hervy

Er zijn heel wat getekende, gegraveerde en geschilderde kaarten waarop Brugge centraal staat. Zowel Jacob van Deventer, Marcus Gerards als Pourbus zetten Brugge om allerlei redenen in het middelpunt. Op de kaart die we vandaag presenteren, staat Brugge echter uiterst links op de rand.

Jan De Hervy schildert in 1501 op vraag van de Brugse stadsmagistraat een kaart van de Zwinstreek, die zich ten noorden en ten oosten van de stad uitstrekt. Steden, dorpen en windmolens liggen verspreid over een groen, glooiend landschap. Maar het zijn vooral de waterwegen, sluizen en dijken die meteen in het oog springen. De Hervy geeft geen exacte weergave van de werkelijkheid; de nederzettingen zijn vooral symbolisch weergegeven en ook verhoudingen zijn moeilijk in te schatten. Maar de kaart is zeer interessant omwille van de verbinding van Brugge met de zee die hier heel duidelijk te zien is.

Voorhavens

Die verbinding is dan ook enorm belangrijk voor de stad. Brugge is een leidend economisch centrum, een knooppunt waar handelsroutes van over land en zee samenkomen. Een continue bevaarbare verbinding tussen stad en zee is daarom cruciaal. Langs de verbinding legt men dijken, dammen en sluizen aan. Simpele vissersdorpjes groeien uit tot voorhavens met stadsallures. Het geheel vormt een groot havengebied dat zich uitstrekt van Brugge tot ver in Zeeland. De getijdengeul wordt de levensader van de voorhavens, met Brugge als kloppend hart.

afbeelding 5

Damme, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge (0000.GRO1382.I)

Die voorhavens zijn noodzakelijk: grote zeeschepen kunnen Brugge immers niet binnenvaren. De goederen moeten overgeladen worden op kleinere boten die dat wel kunnen. Bijzonder is dat elke voorhaven zijn eigen specialisaties heeft. Vergelijk het met de huidige werking van een haven waarbij kaaien specifiek zijn uitgerust voor welbepaalde goederen. De middeleeuwse havensteden hebben stapelrecht op bepaalde koopwaar: de graaf verleent hen het alleenrecht om deze koopwaar te stapelen, te verkopen en opnieuw uit te voeren.

afbeelding 6

Hoeke, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Een schip dat bijvoorbeeld teer, tonharing, Friese paarden of Bretoens zout aanvoert, moet aanleggen in Damme. Maar ook wijn uit Frankrijk, het Rijnland en Spanje wordt er gemeten en terug uitgevoerd. Damme zou zelfs de grootste wijnmarkt van Vlaanderen gehad hebben. Mude, aanvankelijk een vissersdorp aan de monding van het Zwin, ontvangt vee en fruit. Monnikerede heeft dan weer de stapel van gedroogde vis, zout, appelen en peren. En Hoeke wordt zowat opgeëist door de Oosterlingen. Deze kooplieden uit de Hanzesteden willen er hun eigen kolonie oprichten, maar krijgen daarvoor geen toestemming. Hoeke wordt dan maar de verhandelplaats voor kalizout uit de grotten van Noord-Oost Europa, voor stokvis, graan, stoffen en specerijen. Bovendien heeft Hoeke de houtstapel en is het de scheepsherstelplaats van de Zwinstreek. Materiaal voor de scheepsbouw wordt er dan ook massaal verhandeld.

afbeelding 7

Sluis, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Ten slotte is er natuurlijk ook Sluis, een gestichte nederzetting met een gunstige ligging die uitgroeit tot een handelsplaats met internationale betekenis. Dit leidt dan ook tot heel wat conflicten met Brugge. In Sluis gaan bulkgoederen, halfproducten en luxeartikelen van hand tot hand.

De kaart van de Zwinstreek stopt echter niet bij Sluis. De Hervy geeft Zeeland weer tot voorbij Vlissingen en Middelburg in het noorden en Biervliet in het oosten. Het Nieuw Ghedelf is op de kaart duidelijk nog in de maak. Dit kanaal moet een nieuwe verbinding vormen tussen het Zwin en de Honte nabij Biervliet. De Zwinstreek gaat verder dan de verbinding van Brugge naar de zee en dat wordt op deze kaart ook zo weergegeven. Voor dit hele gebied is het Zwin onmisbaar.

afbeelding 8

Het graven van het Nieuw Ghedelf, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Creatief met tonnen

Jan De Hervy beeldt niet enkel de dorpen en stadjes af. Zijn opdracht is immers om de hydrografie of het waterkundige landschap weer te geven. In die periode worden er heel wat verbouwingswerken uitgevoerd aan het Zwin. En inderdaad: we zien rechts van Sluis en Aardenburg een vijftiental mensen netjes op een rij een kanaal uitgraven, het Nieuw Ghedelf. Door middel van deze verse watertoevoer wil men de verzanding van het Zwin tegengaan.

afbeelding 9

Schutsluis of overtoom?, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, coll. Groeningemuseum Brugge

De Hervy geeft heel wat menselijke ingrepen op het landschap weer. De waterlopen kronkelen lustig door het landschap, maar er liggen bruggen overheen en de dijken komen zeer prominent in beeld. Op verschillende plaatsen zien we schutsluizen, hoewel van de constructie ten westen van Blankenberge wel eens gezegd wordt dat het de overdracht of overtoom van Zwankendamme zou kunnen zijn. Via een overtoom of hellend vlak kan men een boot over een dam trekken. De tonnenbakens (een soort boeien) die de zandbanken omringen, zorgen ervoor dat de schepen veilig richting voorhavens varen. Op de oever lijkt een flitspaal te staan. Het is een pektonne die met zijn vurige gloed de weg wijst en schippers aanmaant traag te varen.

afbeelding 10

Tonnenbakens rond de zandbank en pektonne op de oever, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Galg of droogrek?

Net zoals op bijna elke andere kaart, zijn ook hier een aantal merkwaardigheden te zien die op het eerste zicht niet echt ter zake doen. Maar die spreken natuurlijk het meest tot de verbeelding… Vaak gaat het om zaken die nog onduidelijk zijn en waarover je de meest wilde verhalen kan verzinnen. Zo zien we een opmerkelijk detail in de duinen ten oosten van Blankenberge. Is het een constructie om vis te drogen? Of hangt daar een persoon aan de galg? Ook ten oosten van Middelburg lijken er galgen te staan. Of zijn het staken met ooievaarsnesten?

afbeelding 15

Galg (?) ten oosten van Blankenberge, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Behalve de ijverige gravers van het nieuwe kanaal, staan er nog mensen op de kaart. Net ten zuiden van Damme rijdt een man te paard. Nabij Moerkerke is iemand op wandel en nog een stuk zuidelijker zijn twee mensen samen op weg. Kortom: als je met je neus op de kaart zit, komt ze echt tot leven.

afbeelding 17

Te paard en te voet door de Zwinstreek, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Misschien nog het meest fascinerend is het jaartal dat geschreven staat op het zuidelijke punt van het Cadzand-eiland. Het is een raadsel wat het jaar 1561 te maken heeft met de kaart of zijn maker. De datum moet er minstens 60 jaar na het maken van de kaart aan toegevoegd zijn. Jan De Hervy zelf was toen al een hele tijd overleden, in 1509. Materiaal-technisch onderzoek zou hier misschien meer duidelijkheid over kunnen scheppen. Of weet één van onze lezers wie dit jaartal toevoegde en waarom?

afbeelding 18

1561, detail uit: Jan De Hervy, Kaart van de Zwinstreek, 1501, coll. Groeningemuseum Brugge

Meer weten?

De kaart kan je gaan bekijken in het Groeningemuseum.

Vermeersch V., Aerts E. et al., Brugge en Europa, Antwerpen, 1992, p. 323 e.v.

Ballegeer J., “Ons werkgebied op de kaart van Jan de Hervy – 1501”, in: Rond de Poldertorens, 50, 2, p. 58.

Foto: Lukas – Art in Flanders vzw, foto Hugo Maertens/Musea Brugge

3 gedachten over De kaart van de Zwinstreek van Jan De Hervy

  1. […] met uiterst rechts Duinkerke. Links beneden staat het eiland Cadzand (ook afgebeeld op de kaart van Jan De Hervy) met daartegenover de monding van het kanaal dat via Damme naar Brugge loopt. Andere waterwegen op […]

  2. […] Blondeel verwerkt bovendien de meest fantasierijke gouden architectuur in zijn schilderijen. Daarnaast ontwerpt hij ook tijdelijke podia voor blijde intreden en de immense architecturale schouw van het Brugse Vrije en hij houdt zich bezig met mogelijke oplossingen voor het verzanden van het Zwin. […]

  3. […] heeft in de middeleeuwen een alleenrecht op een aantal ‘stapels’. Alle koopwaar die via de voorhavens van het Zwin, Damme en Sluis wordt gelost, behoort tot het stapelrecht van […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *