De oudste kaart van Vlaanderen

In 1452 heeft een Italiaan in Brugge nood aan afleiding. Hij zet zich dan maar aan het vertalen van de ‘Excellente cronike van Vlaenderen’ naar het Italiaans. Ter verduidelijking voor de lezer voegt hij er zelf nog een kaart van het graafschap aan toe, voorzien van commentaar. Vandaag is dit de oudst bewaard gebleven kaart van ons landsdeel, in Brugge gemaakt en bewaard.

B_OB_MS685_208v-209r (Small)

De oudste kaart van Vlaanderen (Ms. 685), coll. Openbare Bibliotheek Brugge

Het graf voor levenden

Wie de Italiaan in kwestie is, weten we niet. Maar zijn voorwoord, de manier waarop de kaart getekend is en het schrift, geven wel wat aanwijzingen.

Op de eerste folio van het handschrift staat een titel in het Latijn, met daarin vermeld het jaar 1452 en de woorden ‘in sepulcro vivorum Brugis’ (‘in het graf voor levenden van Brugge’). Dan schakelt de schrijver over op het Italiaans. Hij vertelt dat hij onterecht beschuldigd wordt en dat het schrijven van mooie werkjes voor zijn vriend een heilzame werking heeft. Zou deze vertaling als tijdverdrijf in de gevangenis gemaakt zijn?

B_OB_MS685_001r_aanhef (Small)

Aanvang van de proloog met de woorden ‘in sepulcro vivorum Brugis‘ op het einde van de tweede regel, coll. Openbare Bibliotheek Brugge

Op de kaart die aan de vertaling is toegevoegd, wordt er opvallend veel aandacht besteed aan waterwegen. De maker heeft dus waarschijnlijk wel wat ervaring met het reizen over water. Uit de taalkundige kenmerken van de tekst, blijkt dat de vertaler vermoedelijk uit de Toscaanse stad Lucca komt. De stijl van het schrift is bekend als ‘mercantesca’, die in de 15de eeuw vooral gebruikt wordt door kooplieden, bankiers en sommige ambachtslieden. Is onze Italiaan te situeren in het milieu van Italiaanse bankiers en kooplui in Brugge?

B_OB_MS685_003r_ik voeg kaart toe (Small)

De auteur kondigt aan dat hij een kaart van Vlaanderen zal toevoegen, coll. Openbare Bibliotheek Brugge

Waar men gaat langs Vlaamse waterwegen

Over de inhoud van de Excellente cronike, of in het Italiaans: ‘Cronache de signori di Fiandra e de loro advenimenti’, kan je elders op deze blog lezen. Laten we hier de kaart even van naderbij bekijken.

B_OB_MS685_208v-209r_kustlijn1

Het kanaal tussen Frankrijk en Engeland (el chanale fra la francia e linghilterra), Oostende (hostende), Nieuwpoort (niuporto) en de Ten Duinenabijd (badia delle dune)

De kaart is duidelijk niet bedoeld als een getrouwe geografische of topografische weergave van Vlaanderen – daarvoor plooit de maker zich net iets teveel naar de beperkingen van het papierformaat. Wél geeft de maker op de kaart heel accuraat de verbindingen tussen dorpen en steden weer, te vergelijken met een plan van de metro in Londen vandaag. En daarbij legt hij, zoals eerder gezegd, vooral de nadruk op de waterwegen die dorps- en stadskernen verbinden. De kleine 100 locaties die op de kaart staan, liggen bijna alle aan een waterloop of kustlijn.

B_OB_MS685_208v-209r_Cadzand (Small)

Het eiland Cadzand (chasante) tegenover de monding van het kanaal (el chanale) Damme (el damo) – Brugge

Onderaan op de kaart staat het kanaal tussen Engeland en Frankrijk, met uiterst rechts Duinkerke. Links beneden staat het eiland Cadzand (ook afgebeeld op de kaart van Jan De Hervy) met daartegenover de monding van het kanaal dat via Damme naar Brugge loopt. Andere waterwegen op de kaart zijn de Schelde, de Leie en twee waterlopen die van Duinkerke en Grevelingen naar Saint-Omer gaan.

B_OB_MS685_208v-209r_Brugge (Small)

Brugge vol kanalen (brugia piena di chanali) met de Kruispoort (porta della +), Boeveriepoort (porta delle boveria) en Smedenpoort (la smeaporta)

Verbindingswegen over land staan amper aangegeven op de kaart. Vanuit Brugge bijvoorbeeld vertrekt aan de Kruispoort een lijn naar Maldegem, Eekloo, Ertvelde en Baudelo (de Baudelo-abdij in Sinaai). De enige andere noemenswaardige verbindingsweg tussen verschillende dorpen loopt van de Brugse Boeveriepoort  naar Roeselare.

B_OB_MS685_208v-209r_Gent (Small)

Gent (ghuanto)

Hoed u voor Antwerpen

Brugge en Gent zijn het grootst afgebeeld van alle steden. Waar andere dorpen en steden het met één icoon moeten stellen (een kasteel, een fort, een kerk…), krijgen Brugge en Gent een soort plattegrond met een omwalling rond. Beide steden zijn dooraderd met waterlopen. In het hartje van de Brugse plattegrond staat dat Brugge vol kanalen is (‘brugia piena di chanali’). Langs de omwalling zijn enkele stadspoorten vermeld, zoals de ‘porta della boveria’. De talrijke Brugse kerken worden niet weergegeven, terwijl in Gent wel Sint-Baafs en Sint-Pieters zichtbaar zijn.

B_OB_MS685_208v-209r_Brabant (Small)

Grens Vlaanderen met Holland (Holanda), Zeeland (Selanda), Brabant (brabante) en Antwerpen (Anversa) met versterkingen in Saeftinghe (ciaffetinghe), Beveren (bevero) en Rupelmonde (rupalmondo)

Antwerpen en andere Brabantse steden roepen enig wantrouwen op. De maker van de kaart vermeldt immers expliciet dat langs de Vlaamse kant van het water versterkingen staan in onder andere Saeftinghe en Beveren, met als uitschieter een groot fort in Rupelmonde. Kortrijk (afgebeeld met een disproportioneel groot gebouw) en Tielt (‘buona villa’) liggen duidelijk in een hogere schuif.

B_OB_MS685_208v-209r_Kortrijk (Small)

Kortrijk

Bachten de Kupe

Naast de waterlopen geeft de kaart nog sporadisch enkele andere natuurelementen weer. Zo staan de golvende lijntjes rond Oudenaarde vermoedelijk voor de heuvels van de Vlaamse Ardennen. Op verschillende plaatsen staan weiden of moerasland aangeduid. De kaart vermeldt vijf grote gebieden, waaronder ‘El francho da levante’ of het oostelijke deel van het Brugse Vrije en ‘El paese di Wass’ (Waasland). Hoewel de auteur in het algemeen flink zijn best heeft gedaan om zo veel mogelijk dorpjes weer te geven, maakt hij zich er bij ‘La fiandra da ponente’ (letterlijk West-Vlaanderen, maar op deze kaart slaat het op Bachten de Kupe) snel van af door te schrijven dat er daar veel volk woont (‘molta piena di popoli’).

B_OB_MS685_208v-209r_Bachten (Small)

‘West-Vlaanderen, waar veel volk woont’

Misschien heeft onze Italiaan deze kaart niet in de vrolijkste omstandigheden gemaakt. Maar het heeft ons alleszins een topstuk opgeleverd.

Meer weten?

De kroniek met de oudste kaart van Vlaanderen wordt bewaard in de Openbare Bibliotheek Brugge (Ms. 685). In de catalogus van de Openbare bibliotheek vind je een gedetailleerde beschrijving van het handschrift en de kaart. Daar kan je het handschrift ook doorbladeren.

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *