Te koop: kathedraal met aanhorigheden

Sint_Donaas_Kathedraal

Sanderus, Flandria Illustrata, zicht op de Zuidgevel van de Sint-Donaas

De Franse Revolutie… er is al veel over geschreven, ook in deze blog. De leefomstandigheden veranderen drastisch en geen heilig huisje is nog veilig. Letterlijk zelfs: kerken en kloosters worden leeggehaald, krijgen een andere bestemming of worden gewoon afgebroken. Dat laatste is onder andere het lot van de Brugse Sint-Donaaskathedraal. De openbare verkoop wordt aangekondigd met een plakkaat. Een gewoon stuk drukwerk waarachter een heel bewogen periode voor Brugge verborgen zit.

Jan_Baptist_van_Meunincxhove_-_The_Burg_in_Bruges

Jan-Baptiste van Meunincxhove, Zicht op de Brugse Burg vanaf het westen, ca. 1695, Brugge, Groeningemuseum. Kleine boekwinkeltjes zijn aan de zuidgevel aangebouwd.

Jozef van Walleghem, 9 floréal jaar VII (28 april 1799):

Dat elk nogtans tot in ’t diepste der ziele treft, is dat men desen morgen in publijke verkoopinge in ’t voorig bischdom, waer alle de immuebelaire goederen der geestelijkheijd van ’t heele departement verkogt worden, heeft zien verkopen voor de somme van viermillionen livres in bons, welke toegeslaegen is aen Maijens, timmerman, de overschoone kercke, den ommegang en alle de verdere gebouwen van de hoofdkerke van St.-Donaes, waer men in onse tijden zulcke overschoone godtsdiensten heeft zien plegen. Men zegt in ’t algemeen tot ons nog meerder verdriet dat die schoone kercke, ommegang en heele gebouw zullen worden afgebroken en dat er langs die plaets eene nieuwe straete zal gemakt worden, welke langs den Burg tot op de plaetse Malenberg zal getrokken worden.

Eenmaal… andermaal… verkocht!

Al in 1797 zijn de openbare erediensten verboden en moeten priesters een eed van trouw zweren, wat ze vaak weigeren. De kerkelijke gebouwen krijgen een andere bestemming. De Sint-Donaaskathedraal wordt even gebruikt als gevangenis maar verder zou ze vooral geld opbrengen door verkoop en sloop. Op 13 november 1798 besluit het departementsbestuur van de Leie om de kathedraal met aanhorigheden in drie loten op te splitsen voor verkoop: 1) de kerk, 2) het kerkhof, de sacristie en twee kapellen, en tenslotte 3) het pand met de sacramentskapel. Het stadsbestuur ziet haar kans schoon om een urbanistisch statement te maken en verzoekt het Leiedepartement om nog een vierde lot van enkele huisjes (kanunnikenwoningen op de Mallebergplaats) toe te voegen. Hierdoor zou het ‘gat van Sint Donaas’ tot een volwaardige verbindingsstraat tussen de Burg en de Philipstockstraat promoveren: ‘…une opération qui… contribuera beaucoup à l’embellissement de notre commune’.

Fnds Franse revolutie 657, getekend plan met verdeling van de loten

Grondplan van de Sint-Donaaskathedraal onderverdeeld in 3 loten. Rijksarchief Brugge, Brugge, Fonds Franse hoofdbesturen, Leiedepartement, nr. 657.

Een publieke verkoop bij brandende kaars gebeurt normaal gezien op twee opeenvolgende zondagen. Wie het laatste bod uitbrengt voor het uitdoven van de kaars, krijgt het lot toegewezen. Eventueel geldt een recht van hoger bod en dus een tweede zitting. Maar de Domaines Nationaux bundelt die manier van werken met twee opeenvolgende brandende kaarsen op één zitdag.  Tijdens de eerste zitdag, 4 floréal an VII (23 april 1799) heeft Dominique Maeyens de bovenhand in het eerste lot en niemand biedt nog tijdens het branden van de tweede kaars. Lot twee gaat naar citoyen Renier, citoyen Pierrar haalt lot drie binnen en lot vier gaat opnieuw naar citoyen Maeyens. De prijzen van de loten zijn behoorlijk hoog: lot 1 komt op 1,6 miljoen livres,  320000 livres voor lot 2, het derde lot brengt 225000 livres op en het vierde tenslotte 170000. De zaak lijkt beklonken.

Maar dan organiseert het Franse bestuur een tweede dag met samenvoeging van alle vier de loten. De daaropvolgende zondag, 9 floréal an VII of 28 april 1799 begint het bieden vanaf de som van de vier loten. Citoyens Vermeulen, Renier en Maeyens concurreren nu voor sommen tussen de drie en de vier miljoen livres. Maeyens houdt het bod bij het doven van de eerste kaars. Tijdens de tweede kaars biedt niemand nog. Voor 4 miljoen livres wordt de Brugse meester-timmerman eigenaar van het volledige perceel met aanhorigheden van de kathedrale kerk van Sint-Donaas. Maeyens is een echte opkoper. Onder andere het klooster van de Zwartzusters, de Bakkerskapel, het huis van de Schippers en dat van de Metselaars komen tijdens andere veilingen in zijn bezit. Toch brengt het hem geen rijkdom of geluk. Hij verkoopt kort na de veiling het volledige Sint-Donaaslot door aan een zekere citoyen Ruelle uit Doornik, maar die komt zijn verplichtingen ook niet na. Het terrein verandert opnieuw van eigenaar. Op 10 augustus 1799 staat de voormalige kathedraal op naam van de Doornikse fabricant Renard-Deschaux en de edelsmid Louise Manesse. Maeyens wordt in gebreke gesteld, maar of hij vervolgd wordt, is niet erg duidelijk.

Grondplan_van_de_Sint-Donaaskathedraal

Laat-18de-eeuws grondplan van de Sint-Donaaskathedraal. Het Burgplein is bovenaan, het ‘Gat van Sinte Naes’ onderaan. De verhoudingen van de kloosteromgang en de binnentuinen kloppen niet. Brugge, Openbare Bibliotheek, Handschrift Pieter de Molo, inv. 595.2, fol. 238r.

Enkele dagen na de verkoop van het kerkgebouw, op 30 april en 1 mei 1799, gaat de volledige inboedel onder de hamer. Kruisen en kazuifels, kandelaars, biecht- en preekgestoelte en allerlei posturen worden de kerk uitgedragen. Ook de marmeren kerkvloer wordt verkocht en uitgehakt door Brugse steenhouwers Bruloy en Marlier. De ooggetuigenverslagen geven een schrijnend sfeerbeeld van de verwoesting welke voorseker aan geen beeltstormeryen der voorgaende eeuwen kan vergeleken worden. In acht dagen moest alles de kerk uit. Voor eventuele schade bij het uitbreken is de koper zelf verantwoordelijk. Volgens de beschrijving van Van Walleghem lijkt het dat de kopers (Bruggelingen veelal!) als in een peerdenstal de kerk uyt en in liepen en reden.

Meunincxhove interieur sint salvator

Jan-Baptiste van Meunincxhove, Binnenzicht in de Sint-Donaaskathedraal, 1696

Pas vanaf oktober 1799 begint de eigenlijke sloop van de kathedraal. Het lijkt erop dat het Bureau des Domaines Nationaux de werken en de verkoop zelf in handen neemt. En dat gaat vlot. Tegen midden november worden de eerste loten puin al verkocht. Tegen 20 december 1799 kan de toren met hout en vuur neergehaald worden. Dergelijke ingenieuze slooptechniek wordt op verschillende onderdelen van de kerk toegepast. Tussen de vloer, de muren en pilaren wordt geteerd hout ingegraven en in brand gestoken, met een soort van implosie tot gevolg. Toren, koor en kooromgang en voorkerk worden zo herleid tot puin zonder ongelucken te veroorsaeken.

Het plakkaat van 24 prairial an XI (13 juni 1803) beschrijft de Vente de Matériaux van une grande partie de matériaux provenant de la démolition de ladite Église... Zij die een lot of meerdere loten hebben gekocht, worden geacht alles binnen de vierentwintig uur weg te halen en de doorgang in de straat achter het justitiepaleis schoon achter te laten.

Digital StillCamera

Plakkaat van de verkoop van stenen materialen van 24 prairial an XI.

Nog tot 1805 biedt het Bureau des Domaines Nationaux gesloopte delen van de kathedraal te koop aan. Zowel stenen, arduin, graniet en puin als hout van de ribgewelven en het dak kunnen ter plekke verkregen worden. De herhaalde advertenties maken duidelijk dat de verkoop niet zo goed loopt. Op 12 en 17 juli 1805 kondigt de Gazette van Brugge aan dat zij die natuursteen wensen een zaakje kunnen doen. De openbare verkoop van 4 november 1805 beslaat een grote partij hout, eik en grenen, uitermate geschikt voor verwarming. Die wordt tot drie keer toe geannonceerd: op 25 en 28 oktober en 1 november. De verkoop wordt daarna opnieuw gehouden op 20 november.

Jan Karel Verbrugge schildert in april 1805  de scoone ruïne van de oude H. Bloedcappelle voor Marie van Huerne, zo vermeldt de schilder in zijn dagboek. In de uiterste linkerrand is nog net de voormalige kathedraal te zien. En die is op dat moment duidelijk nog niet met de grond gelijk gemaakt.

Daarnaast publiceert de Gazette van Brugge op 13 november 1805 een bijzonder interessante advertentie: ‘Eene groote menigte steenen van alderhande vorm, dienstig voor zeedyken, mitsgaders een deel gehouden granit n blauwen steen aen een redelyken prys te koopen, op den grond van de afgebrokene Kerke van St. Donaes, tot Brugge.’ Het gerucht doet de ronde dat de Wenduinse golfbrekers met dit lot zijn aangelegd.

De Stad Brugge koopt uiteindelijk op 28 december 1807 de gronden van de afgebroken kerk, om het fijne urbanisatieplan met Burgplein en Burgstraat te realiseren.

P.C. Popp plan van Brugge 1865

P.C. Popp, Plan van Brugge 1865, detail van het Burgplein en de Burgstraat met bomenrijen.

Lotgevallen van kerkpuin

Natuursteen werd in veel landhuizen en kasteeltjes rond Brugge gebruikt. Veltemkasteel, waar nu het Interbad te vinden is, had een romantische grotto uit kathedraalarduin : ’t Is al veldsteen, … steenen rebben van gewelven en vensterharnassen, voetzullen, wijwatervaten, wapenschilden, al dooreen gezaaid en gemetst…. Kasteel Leysselebeek op Sint-Michiels zou in 1803 voornamelijk met Donaaspuin zijn opgetrokken. Grafstenen zijn zowat overal gebruikt als fundering of vloer. Heel wat materiaal komt uiteindelijk toch via omwegen in het museum in de Halletoren terecht en is nu opgenomen in de collectie van het Gruuthusemuseum. Kerkmeubilair, beelden en schilderijen vinden een nieuwe plaats in andere kerken in Brugge en omstreken. Maar Brugge ziet ook waardevolle kunstwerken verdwijnen naar Parijs om deel uit te maken van het Musée Napoléon in het Louvre. Jan van Eycks ‘Madonna met Kanunnik Van der Paele’ keert in 1816 terug en krijgt onderdak in het nieuwe Museum van de Academie, net als enkele andere werken die afkomstig zijn uit afgeschafte en vernielde religieuze gebouwen.

En Maeyens? Boontje komt om zijn loontje…

De volkswoede keert zich tegen hem aan het einde van de Franse periode, op 12 maart 1814. Een woeste meute troept voor zijn huis aan de Spinolarei samen, zoals dat enkele dagen voordien ook al het geval was. Toen had de meester-timmerman zich kunnen redden door veel vuijf livres stucken in de menigte te gooien. Maar het volk pikt het niet langer: ‘zij trokken hem uyt zijn huys met stoten en slaegen deirlijk om aen te zien en meynden hem in ’t waeter te smijten. Hij verzogt van ’t volk niet dood geslaegen te worden.’

Meer lezen?

De Brugse Burg. Van grafelijke versterking tot moderne stadskern, Brugge, 1991.

Gedenkweerdige aenteeckeningen van Jan Karel Verbrugge. Brugse kroniek over 1765-1825, uitgegeven  door Albert Schouteet, Brugge, 1958.

Frederic Suys, Dood van een kathedraal, in: JKOT Brugge, Sint-Donaas en de voormalige Brugse kathedraal, Brugge, 1978, p. 46-50.

Jozef Van Walleghem, Merckenweerdigste voorvallen en daegelijcksche gevallen, 1775-1801, uitgegeven in 13 delen, 1982-2016, te consulteren via DBNL, Digitale Biblotheek voor de Nederlandse Letteren.

Antoon Viaene, Bij een honderdvijftigste verjaring. Het einde van een kathedraal. De Sint-Donaaskerk te Brugge verkocht en afgebroken, in: Biekorf, 1949, p. 169-180.

Rijksarchief Brugge, Brugge, Fonds Franse hoofdbesturen, Leiedepartement, nr. 657.

 

 

 

Meer objecten en verhalen

4 gedachten over Te koop: kathedraal met aanhorigheden

  1. Spijtig dat dergelijke dingen zich in het verleden hebben voorgedaan.
    Prachtige historische gebouwen waar onze voorouders zoveel tijd, geld en energie hebben ingestoken; zomaar op korte tijd volledig verwoest.
    Spijtig genoeg gebeurt dit tegenwoordig nog altijd, bekijk de video’s maar eens in mijn artikel https://groetenuittienen.blog/2017/03/27/nooit-meer-oorlog-never-war-again-kein-krieg-mehr-plus-de-guerre/
    Dit prachtig artikel zet mij er toe aan om een nieuwe categorie op mijn site aan te brengen :”Andere steden in de kijker”, waar ik andere Blog-Posts ga herbloggen. Dit artikel steekt de loef af.
    Vriendelijke Groet
    Theo

    1. Musea Brugge schreef:

      Dankjewel Theo voor je fijne reactie, groeten aan Tienen van Brugge

  2. […] geen priester, maar heeft wel een goede opleiding als geestelijke gekregen. Hij is verbonden aan de Sint-Donaaskerk. Bertulf, de proost van het kapittel van kanunniken, is dus zijn […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *