Het dagboek van Galbert van Brugge

2 maart 1127. In de Brugse Sint-Donaaskerk wordt op een mistige ochtend Karel de Goede, graaf van Vlaanderen, vermoord. Een schokgolf gaat door de stad, door Vlaanderen en Europa. Een cruciale periode voor Brugge, waar wij dankzij een dagboekschrijver tot in het kleinste detail van op de hoogte zijn. Die schrijver is Galbert van Brugge, klerk in de grafelijke administratie.

Galbert, de vlijtige ambtenaar

De 12de eeuw is de periode waarin de Noord-West Europese steden zich letterlijk en figuurlijk steviger op de kaart zetten. In Vlaanderen vallen ze op door hun aantal, belang en verscheidenheid. Ze eisen stilaan hun plaats op naast het gezag van de graaf.

Die ontwikkeling steunt ook op een administratieve vooruitgang. Het graafschap Vlaanderen is een van de eerste in Europa om een staatsadministratie met competent ambtenarenkader te ontwikkelen. Het dagelijks bestuur ligt in handen van de kanselier van Vlaanderen, de topambtenaar die toezicht houdt op de inkomsten van het graafschap en tevens proost van het Sint-Donaaskapittel is. In 1127 is het Bertulf, zoon van Erembald van Veurne, die dit ambt bekleedt.

foto 8 (Small)

De Sint-Donaaskerk op de kaart van Marcus Gerards, 1562

Hier verschijnt Galbert ten tonele. Hij is een geestelijke, ambtenaar van de grafelijke administratie en Bruggeling. Als secretaris-klerk kent hij de lokale politieke scene door en door. Hij is waarschijnlijk geen priester, maar heeft wel een goede opleiding als geestelijke gekregen. Hij is verbonden aan de Sint-Donaaskerk. Bertulf, de proost van het kapittel van kanunniken, is dus zijn baas.

Galbert van Brugge, de vlijtige klerk, beslist om de dramatische gebeurtenissen tijdens de periode 1127-1128 heel nauwkeurig neer te pennen. Hij doet dat in het Latijn, onder de titel ‘Over de verraderlijke moord op Karel, de roemrijke graaf van Vlaanderen’, in de wandelgangen vandaag het dagboek van Galbert van Brugge genoemd.

foto 9 (Small)

Laatste bladzijde van de 17de-eeuwse kopie van Galberts dagboek, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (hs. 570)

Galbert, de alerte ooggetuige

Wat is nu de aanleiding voor de steekvlam die de stad voor twee jaar in lichterlaaie zet?

Het verhaal start bij Bertulf. Al ruim 36 jaar vervult hij de kanseliersfunctie. Niet zonder slag of stoot. De clan der Erembalden is van zeer bescheiden afkomst. Ze heeft het statuut van horige of onvrije. Toch weet de listige en bekwame Bertulf op te klimmen en zijn zonen aan verschillende hoge posten te helpen. Hij overleeft drie graven en bouwt tegelijk zijn machtspositie verder uit, vaak op een onorthodoxe of ongeoorloofde manier.

foto 6

De 12de-eeuwse funderingen van het koor van de Sint-Donaaskerk, opgegraven in 1986. Vandaag zijn ze geïntegreerd in de kelders van het Crown Plaza Hotel, foto: www.erfgoedbrugge.be

Zijn buitensporige macht, invloed en misbruiken werken intimiderend. Jarenlang durft niemand het tegen Bertulf op te nemen. Ook de graaf, Karel, twijfelt lang over de manier waarop hij zijn proost tot de orde wil roepen. Hij besluit het – vrij ongebruikelijk – juridisch aan te pakken. Waar de tendens in Europa is om de onvrijen in de samenleving een plaats te geven, wil Karel dit nu juist tégen de Erembalden gebruiken.

In het nauw gedreven gaat de Erembaldenclan over tot de meest drastische daad. Ze steken de diep in gebed verzonken graaf neer in de Sint-Donaas. De moord op Karel de Goede veroorzaakt een schokgolf in Brugge: de oude en de nieuwe elite botsen frontaal.

foto 1 (Small)

Portret van Karel de Goede, 15de eeuw, Sint-Salvatorskathedraal Brugge, foto: Paul Hermans (publiek domein)

Maar het gaat verder dan dat. Reeds twee dagen later bereikt het bericht Londen en het Franse Laon. In het licht van de strijd tussen Engeland en Frankrijk is het welvarende Vlaanderen belangrijk. Karel sterft zonder rechtstreekse erfgenaam of opvolger. Beide landen proberen een graaf naar voren te schuiven in hun eigen belang. De Franse koning Lodewijk VI trekt aan het langste eind en slaagt erin om Willem Clito aan het hoofd van het graafschap te plaatsen tegen de economische belangen van de op Engelse wol gerichte textielproductie van de steden in. De Engelse koning reageert en steekt middels steekpenningen de lont aan het kruitvat. In 1128 breekt in Gent een opstand tegen de graaf uit die escaleert tot een burgeroorlog. Willem Clito is aan de winnende hand maar sneuvelt dan onverwacht in de strijd. De weg ligt open voor het huis van de Elzassers. Met Diederik en later Filips beginnen Brugge en Vlaanderen aan een nieuwe en dynamische periode.

foto 7

Op de plaats waar (volgens de overlevering) Karel de Goede zou zijn vermoord, stond tot 2002 een maquette van de Sint-Donaas. De maquette maakte plaats voor het paviljoen van Toyo Ito en werd niet teruggeplaatst wegens historisch niet correct, foto: www.erfgoedbrugge.be

De gevolgen van de strijd zijn niet gering. Brugge wordt naar uitzicht een échte stad: door de oorlogsdreiging krijgt ze een eerste omwalling, grachten en poorten, waardoor ze zich onderscheidt van het platteland. Ook in de geesten ontstaat een soort van nieuw stedelijk bewustzijn. Men dwingt de graven – zowel Willem Clito, als later Diederik van de Elzas – tot het verlenen van vrijheidscharters of keuren die de vrijheden en voorrechten van de Bruggelingen waarborgen door onder andere de oprichting van een eigen schepenbank.

Galbert, de auteur van een schamel boekske

Het dagboek van Galbert leest vandaag als een heel persoonlijk verslag van een cruciale periode in de Brugse en Vlaamse geschiedenis. Als notarius geeft hij de feiten niet alleen zo exact mogelijk weer, Galbert verwoordt ook – vaak in niet mis te verstane bewoordingen – zijn visie op de verbazingwekkende gebeurtenissen die hij persoonlijk meemaakt.

foto 4 (Small)

In 1882 verklaart de paus Karel de Goede zalig. Twee jaar later plaatst men in de Sint-Salvatorskathedraal dit neogotische reliekschrijn van Karel de Goede.

 

Dat we over de drama’s rond de dood van Karel de Goede goed geïnformeerd zijn door een dagboek van een opmerkzame en scherpzinnige ooggetuige, is uitzonderlijk én uniek in de 12de-eeuwse Europese cultuurgeschiedenis. Galbert van Brugge is een van de zeldzame intellectuelen die hun tijd ver vooruit zijn. Zoals zo vaak komt het belang van zijn werk pas later aan het licht en groeit daarmee ook de appreciatie.

Hij begint te schrijven zodra het drama in maart 1127 losbarst. Hij registreert de momenten zoals hij ze meemaakt of hoort van anderen. Eerst heet van de naald, op wastafeltjes, daarna in een duurzaam perkamenten boek. Zijn oorspronkelijke manuscript is verloren gegaan. Wel zijn er drie kopieën uit de 16de en 17de eeuw bewaard gebleven, waarvan de Brugse Openbare Bibliotheek er één in bezit heeft. Galbert vertelt dat hij soms in moeilijke en angstige omstandigheden zijn aantekeningen maakt. Hij vult zijn tekst nauwelijks aan en herziet hem amper. Zo kunnen we de feiten bijna van dag op dag volgen.

foto 5 (Small)

Onder impuls van Adolf Duclos komt het op het einde van de 19de eeuw tot een korte maar krachtige cultus rond Karel de Goede. In 1884 komt een massa volk naar de Karel de Goede-feesten kijken.

Toch krijgt Galbert in zijn tijd amper waardering voor zijn werk. Hij wordt zelden geciteerd of gekopieerd. Deels komt dit door het besloten karakter van de tekst, letterlijk dan: Galbert heeft niet de bedoeling hem te delen en te verspreiden. Integendeel. Anderzijds speelt ook zijn ‘avantgardistisch’ karakter een rol. Galbert schrijft met zijn dagboek immers iets wat hem tot een buitenbeentje maakt. Zijn schrijfsels eindigen ook, tegen de heersende traditie in, met onzekerheid en vertwijfeling. Zijn lectuur zit boordevol giftige bedenkingen over de personen en gebeurtenissen die hem op dat moment aan zijn wereldbeeld laten twijfelen. In de voorrede klinkt het zo:

’Daarom vraag ik met klem aan wie dit dor geschreven, schamel boekske in handen krijgt, daar niet smalend om te lachen, maar zich te verwonderen, met een ongekende verwondering, over wat geschreven staat en wat zich, door Gods beschikking, slechts in onze tijd heeft voorgedaan.’

Hij beseft dat zijn werk niet voldoet aan de toenmalige literaire eisen en verontschuldigt zich voor de onvolmaaktheid ervan door te wijzen op het belang van de inhoud. Iets wat we eeuwen later alleen maar kunnen beamen want vandaag is het dagboek van Galbert een van de belangrijkste bronnen voor de quasi schriftloze 12de eeuw in Brugge.

Meer weten?

Raoul Van Caenegem en Albert Demyttenaere. De moord op Karel de Goede, Leuven, 1999.

Marc Ryckaert, André Vandewalle e.a., Brugge, de geschiedenis van een Europese stad, Tielt, 1999.

Valentin Vermeersch (red.), Brugge en Europa, Antwerpen, 1992.

Het exemplaar van het dagboek van Galbert uit de 17de eeuw dat in bezit is van de Openbare Bibliotheek van Brugge kan je on-line consulteren via Flandrica.

Meer objecten en verhalen

3 gedachten over Het dagboek van Galbert van Brugge

  1. […] schrijft zijn werk in 1590-1591 op zijn 87ste en noemt het een ‘lamentatie’. Het is dus geen dagboek, waarin dagelijks vanuit een persoonlijke invalshoek zaken worden neergepend. Het is ook geen […]

  2. […] naam staat ook vermeld bij het glasraam dat Karel de Goede voorstelt en dat rond 1890 een plaats krijgt boven het altaar. Hij bestendigt daarmee de Karel de […]

  3. […] scheiding tussen de stad en de toenmalige rand komt er voor de eerste maal na de moord op graaf Karel de Goede in 1127. De politiek instabiele situatie die op de moord volgt, maakt dat de stedelingen zich […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *