Het Johannesretabel van Hans Memling

De broeders en zusters van het Sint-Janshospitaal weten wel bij wie ze moeten aankloppen met de opdracht voor een altaarstuk voor hun kapel. Hans Memling voltooit in 1472 zijn monumentale ‘Laatste Oordeel’ voor de Italiaanse bankier Angelo Tani. Hiermee versterkt hij zijn reputatie als schilder en er vloeien bijkomende opdrachten van internationale handelaars in Brugge uit voort. De religieuzen van het Sint-Janshospitaal volgen het voorbeeld van de handelaars. Wat voor Memling dan weer een hele eer is.

Memling_Annunciatie_MetNYC_DP240360 (Small)

Ferry de Clugny gaf Hans Memling de opdracht deze ‘Annunciatie’ te schilderen, New York Metropolitan Museum of Art (17.190.7), Gift of J. Pierpont Morgan

De prestigieuze opdracht voor het Johannesretabel (O.SJ0175.I) komt er naar aanleiding van de verbouwing van de kapel die start rond 1473. De bisschop van Doornik, de Bourgondiër Ferry de Clugny, die samen met het stadsbestuur toezicht houdt op de hospitaalgemeenschap, was vroeger al als opdrachtgever van Memling opgetreden. Hij wijdt de kapel in 1477 maar de verbouwing is mogelijk pas later afgerond. Memling voltooit zijn retabel in 1479 en zet zijn naam zelfbewust op de lijst: Iohannis H(M)emling.

Traditie

Met het Johannesretabel schrijft Memling zich in de Brugse traditie in maar tegelijkertijd brengt hij ook vernieuwing. Voor de compositie op het middenpaneel van het retabel, laat Memling zich rechtstreeks inspireren door Jan van Eycks ‘Madonna met Kanunnik Joris Van der Paele’. Van Eycks schilderij hangt op dat ogenblik in de Sint-Donaas.

Op beide schilderijen troont centraal Maria met het kindje Jezus onder een prachtige baldakijn. Op het Johannesretabel worden zij geflankeerd door de Heiligen Barbara, Catharina, Johannes de Doper en Johannes de Evangelist. Memling geeft de proporties tussen figuur en omgeving realistischer weer dan Van Eyck. Hij creëert ook meer transparantie door de zuilen van de kerkelijke ruimte van Van Eyck te behouden, maar de wanden open te gooien. Zo kan de toeschouwer een blik werpen op de buitenomgeving waar zich taferelen afspelen uit het leven van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist, de twee patroonheiligen van het hospitaal. Die taferelen krijgen een vervolg op de zijluiken. Op het linkerluik staan episodes uit het leven van Johnnes de Doper, waarbij Memling zich laat inspireren door Rogier van der Weyden en diens Sint-Jansaltaarstuk (Gemäldegalerie, Berlijn). Op het rechterluik beeldt hij Johannes de Evangelist op Patmos af.

Door de heiligenverhalen heen weeft Memling als het ware lokale motieven. Zo staat aan de rechterkant van het middenpaneel naast een zuil een van de broeders van het hospitaal. En de kraan in de achtergrond lijkt op de kraan van Brugge.

O_SJ0175_Ib_kraan en broeder (Small)

Kraan en hospitaalbroeder, detail uit: Hans Memling, Johannesretabel, Brugge Sint-Janshospitaal (O.SJ0175.I)

In geopende toestand is dit retabel zonder meer een bijzonder ambitieus werk waarmee Memling zijn artistiek kunnen demonstratief tentoon spreidt. Hij drijft dit nog verder door: op het rechterluik komt Memling immers bijzonder vernieuwend uit de hoek.

O_SJ0175_Ic_vallendester (Small)

En de sterren van de hemel vielen op aarde als late vijgen, door een stormvlaag van de boom geschud. En het uitspansel kromp ineen als een boekrol die wordt opgerold, en alle bergen en eilanden werden van hun plaats gerukt. En de koningen der aarde en hun edelen en de oversten over duizend en de rijken en de machtigen, allen, slaven en vrijen, kropen weg in de spelonken en rotsspleten van de bergen. Apocalyps, 6, 13-15 

Vernieuwing

Op dat rechterluik ‘verbeeldt’ Memling de bijbeltekst van de Apocalyps en dit zonder rechtstreekse voorbeelden. Hij zet de woorden uit de bijbel over het einde van de wereld op een heel originele manier bijna letterlijk om in beeld. Pas 20 jaar later – met de in 1498 door Albrecht Dürer uitgegeven reeks houtsneden van de Apocalyps – is er überhaupt sprake van een ’standaard’ beeldtaal voor de Openbaring van Johannes.

O_SJ0175_Ic_wolkengel2 (Small)

Toen zag ik een andere sterke engel neerdalen van de hemel, gehuld in een wolk, de regenboog boven zijn hoofd. Zijn gelaat was als de zon, zijn benen als zuilen van vuur. Hij hield een klein boekje open in zijn hand. Zijn rechtervoet zette hij op de zee en de linker op de aarde. Apocalyps, 10, 1-2

Vliegende en vuurspuwende monsters, rotsen die brandend neerstorten, vallende sterren en een zonsverduistering, een reusachtige engel met een lichaam van wolken, het kindje Jezus dat bedreigd wordt door een zevenkoppige draak, die vervolgens Maria achtervolgt… Ongetwijfeld maakt deze scène een diepe indruk op de 15de-eeuwse toeschouwers in het Sint-Janshospitaal. En zet de scène hen aan zich te bekeren voor hun dood.

O_SJ0175_Ic_Maria draak

En er verscheen een groot teken aan de hemel: een vrouw, bekleed met de zon, de maan onder haar voeten en op haar hoofd een kroon van twaalf sterren. Zij was zwanger en kreet in haar weeën en barensnood. Toen verscheen aan de hemel een ander teken: een grote, vuurrode draak. Hij had zeven koppen en tien horens, en op elke kop een diadeem. En zijn staart vaagde een derde deel van de sterren des hemels weg en wierp ze op de aarde. Apocalyps, 12, 1-4

Noodhelpers

Het retabel in gesloten toestand, geeft een rustiger en soberder beeld. Onder een stenen baldakijn en voor een kale muur staan vier heiligen met voor hen, geknield en in gebed, bestuursleden van de hospitaalgemeenschap. Jacob de Ceuninc en Antheunis Seghers zijn samen met de Heiligen Jacobus de Meerdere en Antonius de Eremiet op het linker buitenluik te zien. Op het rechter buitenluik staan Agnes Casembrood en Clara van Hulsen samen met de Heiligen Agnes en Clara geportretteerd. Op een ingenieuze manier beeldt Memling hier de voornaamste personages van de Brugse hospitaalgemeenschap af samen met hun naamheiligen. Het was W.H. James Weale die de geportretteerden identificeerde.

Elk van de afgebeelde heiligen heeft in de historische context van het hospitaal nog een bijkomende functie. Alle vier zijn ze immers noodhelpers: heiligen die door reizigers en zieken in nood aanroepen worden voor hulp. Zij zijn de geknipte figuren om de gasten in het hospitaal – meestal reizigers en zieken uiteraard – tot gebed te inspireren.

Daarbij komt nog dat het Brugse Sint-Janshospitaal een rijke verzameling heiligenrelikwieën bezit die de gebeden van de gasten extra kunnen bekrachtigen. Voor de zieken zijn ze dus in beeld én fysiek aanwezig.

Meer zien?

Het Johannesretabel kan je gaan bekijken in het Sint-Janshospitaal.

 

Alle foto’s van werken uit Brugse collecties: Dominique Provost.

Alle citaten uit de Apocalyps komen uit de Willibrord-vertaling.

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Het Johannesretabel van Hans Memling

  1. […] de band aan tussen de stad en de paneelschilderkunst van Vlaamse Primitieven als Jan Van Eyck en Hans Memling die in de 15de eeuw in Brugge wonen en werken. Hun schilderijen en die van hun tijdgenoten […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *