Het register van aanvaardingen in het ambacht van de visverkopers

Eén register, twee ambachten. Het register van de aanvaardingen in het ambacht van de visverkopers vertelt ons wie er deel uitmaakt van het ambacht. De prachtige boekband illustreert dan weer het vakmanschap van een Brugse boekbinder.

Vis verkopen doe je niet zomaar, ook in het Ancien Régime niet. In die periode, tot aan het einde van de 18de eeuw, spelen de ambachten een belangrijke rol in de organisatie van arbeid en handel. Ook de visverkopers zijn verenigd in een ambacht. Het Brugse Rijksarchief bewaart enkele registers die ons meer vertellen over dit ambacht. Het register van aanvaardingen bevat de namen van de mensen die zich inschrijven bij het ambacht, en dit voor de periode 1425-1795. Het privilegeboek bevat dan weer afschriften van privileges of keuren, ordonnanties, overeenkomsten en andere documenten uit de jaren 1371-1691 met betrekking tot het visverkopersambacht.

visverkopers 2 (Small)

De Sint-Christoffelkerk op het stadsplan van Marcus Gerards (1562), met links ervan (vermoedelijk) de huizen die eigendom zijn van het visverkopersambacht, waaronder het ambachtshuis

Vismarkt

De oudste vermelding van het Brugse ambacht van de visverkopers dateert uit de 13de eeuw. Maar het is in de 14de eeuw dat de Brugse ambachten als georganiseerde groep van vak- of beroepsverenigingen echt belangrijk worden. Van dan af domineren zij niet alleen de economische bedrijvigheid maar spelen zij ook een rol van betekenis in het politieke leven van de stad.

CMYK workspace ISO 12647-v2

In 1576 bestellen de visverkopers bij Pieter Pourbus het drieluik ‘De wonderbare visvangst’ om hun kapel in de Sint-Christoffelkerk te decoreren (hier: detail linker zijluik), Brussel coll. Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België

De visverkopers verkopen hun waar op de huidige Markt. Daar staat ook hun ambachtshuis. En vlakbij, waar nu de Eiermarkt is, ligt de Sint-Christoffelkerk waar de visverkopers hun kapel hebben. De ambachten zorgen immers niet alleen voor de economische, maar ook voor de geestelijke en morele belangen van hun leden.

Rond het midden van de 18de eeuw verhuizen de verkopers naar de huidige Vismarkt waar enkele decennia later de constructie verrijst die we vandaag nog kennen. Het ambacht van de visverkopers heeft dan al opgehouden te bestaan.

Vismarkt_Porseleinkaart_1844 (Small)

Porseleinkaart uit 1844 met centraal een zicht op de Vismarkt, coll. Stadsarchief Brugge

Visventer

Opvallend is dat zo’n ambacht vaak een besloten clubje is. Het gaat om een beperkt aantal leden die meestal tot enkele families behoren en het beroep van generatie op generatie doorgeven. In het register van aanvaardingen van de Brugse visverkopers komen tussen 1425 en 1795 steeds opnieuw dezelfde familienamen terug. Het gaat zover dat van de 30 families die tussen 1425 en 1791 in het ambacht ingeschreven worden, er in 1791 nog slechts vier families alle 22 leden van het ambacht leveren. Niet minder dan 14 van de 22 leden behoren dan tot de familie Canneel. De acht anderen maken deel uit van de families de Vooght, de Schietere en Nieulant. Inderdaad: er zitten ook adellijke families tussen. Uiteraard knopen zij geen schort voor om achter een kraam te gaan staan. Zij verhuren hun staanplaats of stal aan pachters.

Elke visverkoper huurt namelijk een stal of viskraam van het ambacht. De verhuring gebeurt bij loting, driemaal per jaar. Zo krijgt iedereen een gelijke kans op de best geplaatste kramen. Er zijn twee soorten stallen of banken. Aan de grotere ‘hoogstal’ verkoopt men grotere vissoorten, die gesneden of gekapt worden – denk: kabeljauw, zalm, heilbot, steur. Aan een ‘cleen bancxken’ vindt men de kleinere vissen die ongesneden verkocht worden, zoals roggen, platen, botten, schelvis en wijting.

0000_GRO1484_I 001

Anoniem Brugs, Vis- en groentenmarkt op de Braamberg, Brugge Groeningemuseum (0000.GRO1481.I), foto: Dominique Provost

Om de goedkoopste (en minst lucratieve) zeevruchten en zoetwatervissen te verkopen, moet je geen lid zijn van het visverkopersambacht. Klanten kunnen hiervoor terecht bij de mandendragers, die per marktsessie één mand vis, die ze zelf de stad binnenbrengen, mogen verkopen. En bij de riviervisverkopers en de mossel- en stokvisvrouwen, die haring (veruit het populairst), stokvis, mosselen en garnalen mogen venten. Ze zouden hun ogen niet geloven als ze zouden zien hoe duur de grijze Noordzeegarnaal vandaag geprijsd staat…

Het bestuur van het ambacht ziet er op toe dat de verkopers de versheid van hun waar kunnen garanderen en dat ze alle voorschriften navolgen. De bestuurders stellen ook alles in het werk om ervoor te zorgen dat mensen die niet tot het ambacht behoren hen geen oneerlijke concurrentie aandoen.

Boudewijn op de Vismarkt_1985_Jan Termont

Koning Boudewijn in Brugge, 1985, coll. Stadsarchief Brugge, foto: Cel Fotografie Stad Brugge, Jan Termont

Boekbinders

De registers uit het Rijksarchief vertellen ons dus heel wat over het visverkopersambacht. Ook dat de heren-bestuurders een goede smaak hebben. Twee registers zijn in de 18de eeuw namelijk op een prachtige manier ingebonden, vermoedelijk door de Brugse drukker-boekbinder Cornelis De Moor.

De boekband rond het register van aanvaardingen dateert waarschijnlijk uit het jaar 1777. De band is van rood marokijn, een fijne en kostbare soort leer. Hij is rijkelijk en langs alle kanten voorzien van vergulde stempelversieringen die bloemen, planten en vogeltjes voorstellen. Op het voorplat staat eveneens in goudopdruk: ‘Hanse Boeck van den ambachte van d’heeren vrye visch vercoopers binnen Brugghe beginnende anno 1425’. Ook op de snede zitten nog sporen van vergulding.

Een heel erg gelijkende band uit 1783 zit rond het Privilegeboek van het ambacht van de visverkopers. Daar lezen we op het voorplat: ‘Register genaemt den Rooden-Boek, inhoudende de privilegien en andere acten, raekende den Visschen Ambagte’. Daaronder (en ook op het achterplat) is met blindstempeling, aangevuld met goudopdruk, het zegel van het ambacht ingeprent. Het stelt een visverkoper voor die achter zijn ‘hoogstal’ staat, waarop hij een vis aan het opensnijden is. Hij wordt langs weerskanten geflankeerd door een snoek. Het nog moeilijk te lezen randschrift van het zegel luidt: ‘[S]eghel van den visch copers van brugghe’.

Onderaan op de rug staat in goudopdruk: ‘Relié par C. De Moor 1783’. Het gaat hier naar alle waarschijnlijkheid om drukker Cornelis De Moor, actief in de Philipstockstraat van 1764 tot aan zijn dood in 1799. Zoals veel van zijn collega’s is De Moor niet alleen drukker, maar ook boekbinder, uitgever, boekhandelaar en handelaar in papierwaren en mogelijk ook in kantoorbenodigdheden. Gezien de grote gelijkenis van de twee banden, zowel qua bindtechniek als qua versiering, mogen we aannemen dat Cornelis ook het register van aanvaardingen in het visverkopersambacht inbond.

De indruk van het verleden

Vandaag kan je voor een portie verse vis en garnalen nog steeds terecht op de Vismarkt. En ook de 18de-eeuwse drukker-boekbinders worden niet vergeten. In 2016 werd immers beslist om drie nieuwe straten in de Brugse binnenstad te noemen naar drie 18de-eeuwse Brugse drukkers: Joseph Bogaert, Andreas Wydts, en, jawel, Cornelis De Moor. De straten lopen tussen de Gentpoortvest en de Oude Gentweg, waar vroeger drukkerij-uitgeverij die Keure gevestigd was en nu het woonproject Den Indruk stilaan zijn voltooiing nadert. Met de herbestemming van de die Keure-site wordt herinnerd aan een stukje Brugse geschiedenis. De gloednieuwe straatnaambordjes hangen alvast op hun plaats.

Meer weten?

De registers worden bewaard in het  Rijksarchief Brugge: Archief van de Ambachten en neringen van Brugge, nr. 470. Register van de aanvaardingen in het ambacht van de visverkopers. 1425-1795 en Archief van de ambachten en neringen van Brugge, nr. 467 (Privilegeboek).

André Vanhoutryve. De vishandel en het visambacht te Brugge tot op het einde van het oud regiem. Sint-Andries, 1975.

Paul Huvenne, Pieter Pourbus meester-schilder 1524-1584. [Brugge / Brussel], 1984, p. 58-61.

Christophe Deschaumes, De Vismarkt van Jean-Robert Calloigne, in: Brugge neoklassiek. Open Monumentendag 2017, p. 170-175.

Andries Van den Abeele, Brugse drukkers in de 18de eeuw, in: Vlaanderen, jg. 43, nr. 252, sept.-okt.  1994, vnl. p. 146.

Jacques Mertens, Boekbanden bewaard in het Rijksarchief te Brugge, in: Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis te Brugge. Tijdschrift voor de studie van de geschiedenis van Vlaanderen, 148 (2011), p. 372-373.

0000_GRO1230_I 003

Detail uit: Alexander Adriaenssen, Stilleven met vis, 1ste helft 17de eeuw, Brugge Groeningemuseum (0000.GRO1230.I), foto: Dominique Provost

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *