De gedenksteen voor het bombardement op de Balsemboomstraat

16 oktober 1917, 1 uur ’s ochtends. Een snerpende fluittoon kondigt een genadeloze bommenregen aan. Maandagochtend zal het precies 100 jaar geleden zijn dat in de Balsemboomstraat en de Kwekersstraat 17 doden vallen tijdens een bombardement van de geallieerden. Het is voor Brugge het dodelijkste bombardement van de oorlogsjaren.

Onderzeeërs en vliegtuigen

Onder de Duitse bezetting in de Eerste Wereldoorlog is Brugge de hoofdstad van het ‘Marinegebiet’ en daarmee strategisch heel belangrijk voor de oorlogsvoering op en onder water. Het gevolg is dat Groot Brugge vaak getroffen wordt door bombardementen van de Royal Naval Air Service. Hun belangrijkste doelwitten: de zeehaven, de U-bootbasis in de Brugse achterhaven en La Brugeoise in Sint-Michiels. De Duitsers bouwen de zeehaven en de Brugse achterhaven verder uit tot een groot verdedigingsbolwerk, met bunkers en zware artillerie. Ze nemen Brugse militaire gebouwen in gebruik en laten hun oog vallen op La Brugeoise om er wapens te produceren en te stockeren.

locatie kazernes tov Balsemboom en Kwekersstraat

Plan met de locatie van de kazernes ten opzichte van de Balsemboomstraat en de Kwekersstraat, coll. Stadsarchief Brugge (Modern Archief, doos 33 Secretarie, Oorlog 1914-1918 (bommenaanvallen, politieverslagen, richtlijnen, briefwisseling)), foto: Isabelle Debie

Begin 1917 escaleert de onderzeese oorlog. De Duitsers brengen de Engelse scheepvaart harde klappen toe: met hun onderzeeërs raken ze de Engelse vloot letterlijk midscheeps. Het antwoord van de geallieerden is even hard. Vanaf 1917 drijven ze hun luchtaanvallen nog op. Bombardementen worden bijna dagelijkse kost voor de Bruggelingen, zowel ’s nachts als overdag, soms tot zesmaal daags. Omdat de militaire luchtvaart nog in zijn kinderschoenen staat, zijn de bombardementen weinig precies. De bommen missen vaak hun (militaire) doel waardoor er ook burgerslachtoffers vallen. De balans voor de Eerste Wereldoorlog in Brugge: zo’n 6000 bominslagen, 123 burgerdoden, 243 gewonden en 544 beschadigde huizen, waarvan 126 volledig vernield.

Bewoners en Duitse soldaten bij puin_Kwekerstraat_1917_SAB

Bewoners en soldaten bij het puin in de Kwekersstraat, 1917, coll. Stadsarchief Brugge/Beeldbank Brugge

Luchtafweer en schuilkelders

In de eerste oorlogsjaren onderneemt men niet veel om de burgers te beschermen. Later krijgen de Bruggelingen de opdracht om ’s avonds hun ramen te verduisteren. Pas in het najaar van 1917 staan er schuilkelders ter beschikking van de bevolking.

Een nachtelijk bombardement moet angstaanjagend geweest zijn. Duitse luisterposten merken de komst van de vliegtuigen ‘s nachts op en melden dit. Daarop beginnen de sirenes in de haven te loeien. Meteen daarna slaat men alarm bij de aan wal liggende torpedoboten. Vervolgens gaan de alarmsirenes van La Brugeoise af. Zoeklichten floepen aan en speuren de hemel af. En dan, dan breekt de hel los: gebulder van het Duitse luchtafweergeschut met ontploffingen en lichtgevende projectielen in de lucht. Plots een snerpende fluittoon… gevolgd door bommen en ontploffingen met een lawaai dat alles overstemt.

bewoners en militairen bij puin waarsch familie Roose_Balsemboomstraat_1917_SAB

Vermoedelijk is dit het huis van de familie Roose, volledig in puin na het bombardement op de Balsemboostraat, 1917, coll. Stadsarchief Brugge/Beeldbank Brugge

Doelwit en slachtoffers

De huiveringwekkende nacht van 15 op 16 oktober 1917 eist het grootste aantal dodelijke slachtoffers. Er zijn 25 bominslagen, onder andere in de Balsemboomstraat, Ooievaarstraat (nu Kwekersstraat), Hoefijzerlaan, Koolkerkse Steenweg en Dudzeelse Steenweg.

De bombardementen beginnen na middernacht, rond 1 u ’s morgens treffen verschillende bommen de Balsemboomstraat en de Ooievaarstraat. Alleen al in de Balsemboomstraat worden tien huizen volledig verwoest, 18 huizen raken gedeeltelijk vernield. In de Ooievaarstaat storten drie huizen volledig in en heel wat omliggende woningen lopen aanzienlijke schade op. Ondercommissaris Boute van de politie noteert in zijn verslag van 16 oktober 1917 dat hij rond 1u ’s nachts wordt verwittigd en dat hij om 1.25u ter plaatse is. De brandweer en de Feldgendarmerie zijn dan al aanwezig, net als dokter Nelis van Sint-Anna, die de gewonden komt verzorgen.

Bewoners en Duitse soldaten bij puin_Balsemboomstraat_1917_SAB

Bewoners en soldaten bij een in puin geschoten huis in de Balsemboomstraat, 1917, coll. Stadsarchief Brugge/Beeldbank Brugge

De balans is verschrikkelijk: 17 doden en tien gewonden. Alle dodelijke slachtoffers vallen in de Balsemboomstraat en de Ooievaarstraat, terwijl het doelwit van de geallieerde vliegtuigen eigenlijk de kazerne op het einde van de straat is, waar Duitse troepen zitten…

Slachtoffers Balsemboomstraat

Nr. 73: Dominique Noë ( 51 j.), stoeldraaier, en zijn echtgenote Anna De Laender (52j.) raken bedolven onder het puin. Pas vele uren later vindt men hun lichamen.

Nr. 75: Louis Beuckelaere (43 j.), zijn echtgenote Alice Shouteet (44 j.) en hun zoontje Maurits (3 j.) komen om. Vijf andere kinderen overleven (Madeleine 18 j. , Yvonne 13 j., Rachel 10 j., Julien 8 j. en Elisabeth, een baby van amper drie maanden oud). De oudste dochter kan aan de slag als dienstmeid, de andere kinderen brengt men onder in weeshuizen of bij familie in het Brugse.

Nr. 78: één dodelijk slachtoffer: Marie Balbaert (61 j.) wordt zwaar gewond overgebracht naar het Sint-Jansziekenhuis in de Mariastraat. Ze overlijdt er op 18 oktober.

Nr. 80: één dodelijk slachtoffer: Blanche Raeymaekers (29 j.). Haar zoon Baudouin Dumalin raakt lichtgewond.

Nr. 88: hier vallen de meeste dodelijke slachtoffers: weduwnaar Alphonse Janssens (37j.), vier van zijn kinderen: Blanche (14 j.), Gabrielle (11 j.), Germain (8 j.) en Leona (4 j.), zijn inwonende moeder Leonie Ardoulie (65 j.) en zijn zus, kantwerkster Juliette Janssens (33 j.). Louis’ zoon Alphonse (17 j.) wordt zwaar gewond overgebracht naar het ziekenhuis.

Slachtoffers Ooievaarstraat

Drie doden, allen kleine kinderen: Omaar Caster (2 jaar), Suzanna Caster (5 maanden) en Yvonne Le Bacq (23 maanden). Het grafje van Omaar en Suzanna is nog steeds bewaard op de Centrale Begraafplaats van Brugge (vak 66).

In de overlijdensakten van de 17 slachtoffers staat telkens in de rand vermeld: ‘Gestorven voor België’.

Gedenksteen detail_2006_SAB

De namen van de slachtoffers op de gedenksteen aan huis Balsemboomstraat 100. Op de steen staat 17 oktober genoteerd als datum van het bombardement, waarschijnlijk omdat de overlijdens op die dag in de registers van de burgerlijke stand zijn ingeschreven. Coll. Stadsarchief Brugge/Beeldbank Brugge

Herinnering

Decennia later praat journalist Eric Van Hove met buurtbewoners over het bombardement. De nacht staat nog steeds in hun geheugen gegrift. Drie vrouwen van hoge leeftijd getuigen.

“Ja, jongen, ik zie het nog zo voor mij. ’t Was midden in de nacht. Mijn zuster is wakker gekomen van ’t gruis van de pannen op haar gezicht, de ‘pannelatten’ lagen op mijn bed. Verschrikkelijk. Aan de poort van de kazerne stond er normaal een wacht. Die hebben ze nooit meer teruggevonden. Een put was het daar. En overal mensen die schreeuwden. Mijn vader is ’s nachts uit zijn bed gekomen en ging versterking halen…”

Gedenksteen_2000_stadsfotograaf_SAB

De gedenksteen op de hoek van de Balsemboomstraat en de Konfijtstraat, coll. Stadsarchief Brugge/Beeldbank Brugge, foto: Stadsfotograaf Brugge

Over de Duitsers geen goed woord: “Mijn vader en al de andere mannen liepen overal in ’t ronde om te helpen. Maar van de Duitsers moesten ze binnen. Er was daar ne mens, en we hebben haar nog tot ’s morgens vroeg horen roepen. En om 10 uur haalden ze haar van onder ’t puin. Ze had nog warm, maar ’t was te laat. Dat mens moest nog geleefd hebben…”

Eén verhaal is iedereen bijgebleven, dat van Elisabeth Beuckelaere, het dochtertje van Louis Beuckelaere en Alice Shouteet: “Dat was nog e kindetje en dat zat in zijn wiegetje op den allee. En ’t was levend gebleven. We hoorden haar wenen en ze is door de mensen zelf bevrijd.” (Reportage verschenen in Het Nieuwsblad, 10 juni 1982)

Huldiging

Tien jaar later, op 31 juli 1927, huldigt men een gedenksteen in op de hoek van de Balsemboomstraat en de Konfijtstraat. Een godsdienstige plechtigheid en een stoet die oorlogstaferelen evoceert gaan de officiële inhuldiging vooraf. Initiatiefnemer is de maatschappij ‘Vrienden van Sint-Jozefswijk’ (nu Karthuizerswijk). De maatschappij dient een ‘Aanvraag Kunstige Herstelling’ in bij het stadsbestuur en krijgt een toelage van 2141,66 Belgische frank. De gedenksteen, met daarop de namen van de overleden slachtoffers en erboven een geblokte nis met een Onze-Lieve-Vrouw van Woesten, is een ontwerp van architect M. Vermeersch. Het monument is recent op initiatief van Brugge Mariastad vzw gerestaureerd. Op 17 oktober 2017 om 18u wordt het weer ingezegend.

Meer weten?

SAB, Modern Archief, Burgerlijke Stand Brugge Overlijdens 1917

SAB, Modern Archief, Overdracht Burgerlijke Stand, ST Oorlogsslachtoffers 1914-1918

SAB, Modern Archief, doos 35 Dienst Militie, Oorlogsslachtoffers

SAB, Modern Archief, doos 33 Secretarie, Oorlog 1914-1918 (bommenaanvallen, politieverslagen, richtlijnen, briefwisseling)

SAB, Modern Archief, Kunstige Herstellingen, 1927 (IX a 105/8)

Sophie Anseeuw, Isabelle Debie, Charlotte Forrier en Katelijne Vertongen, Brugse verhalen uit de Groote Oorlog, inspiratiebundel voor leerkrachten, https: //bezoekers.brugge.be/schoolbundel.

Siegfried Debaeke, Brugge in de grote oorlog, Brugge, 2011.

Sophie De Schaepdrijver, Bolwerk Brugge, Uitgeverij Hannibal, 2014.

Jos De Smet, Brugge onder de oorlog 1914-1918, Brugge, 1955.

Ministerie van de Vlaamse gemeenschap AROHM, Bouwen door de eeuwen heen, inventaris van het cultuurbezit in België, architectuur Deel 18n b Stad Brugge middeleeuwse stadsuitbreiding Noord, Turnhout, 2004.

Luc Schepens, Brugge bezet, Tielt, 1985.

Jan Rotsaert ‘Brugge onder de oorlog 1914-1918.Een uitknipsel’, in: Brugs Ommeland, jg. 19 (1979), nr. 3, p. 159-205.

Recent werd voor de Belgische kust het wrak van een Duitse duikboot gevonden. Zie ook het bericht van 19 september 2017 op de facebookpagina van het Stadsarchief.

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *