Het praalgraf van Anselm Adornes

De spitse toren van de Sint-Annakerk naast de oosters aandoende toren van de Jeruzalemkapel. Het blijft een bijzonder, wat sprookjesachtig zicht als je op wandel bent door het Sint-Annakwartier. In de kapel staat het praalgraf van Anselm Adornes (1424-1483), één van de belangrijkste telgen uit de Adornes-familie én een voorname Bruggeling met een internationale gerichtheid.

IMG_3320 (Small)

De toren van de Jeruzalemkapel, foto: Inge Geysen

Genua – Brugge

De familie Adornes is afkomstig uit het Italiaanse Genua. Sinds de tweede helft van de 14de eeuw behoort zij tot de meest vooraanstaande families van Brugge. De Adornes draaien volop mee in het economische, bestuurlijke, religieuze en culturele leven van de stad. Hun internationale gerichtheid valt daarbij op. Anselm vormt geen uitzondering op dit plaatje. Over zijn leven weten we heel wat, dankzij het rijke familiearchief dat al enkele decennia in het Brugse Stadsarchief bewaard wordt.

IMG_3330 (Small)

Anselm Adornes en zijn echtgenote op hun praalgraf in de Jeruzalemkapel, foto: Inge Geysen

Net als een aantal van zijn voorvaderen, is Anselm Adornes actief in de internationale handel. Hij bemiddelt in transacties tussen Genuese en Spaanse kooplieden. Maar hij is ook zelf actief als handelaar in laken en aluin, een belangrijke grondstof voor (onder andere) de lakenproductie. Zijn woning ligt aan de Verwersdijk, midden in het kwartier waar de Schotse handelaars vertoeven. Niet verwonderlijk dus dat hij ook met hen goede contacten onderhoudt. Zeer goede contacten zelfs en de overheden weten die te waarderen. Want in 1468 stellen de steden Gent, Brugge en Ieper, het Brugse Vrije en hertog Karel de Stoute hem aan het hoofd van een diplomatieke missie om de handelsrelaties tussen Vlaanderen en Schotland te herstellen. Anselm slaagt in zijn opdracht en houdt er uitstekende relaties met de Schotse koning aan over.

Internationale vriendenkring

Het mag duidelijk zijn: Anselm Adornes beweegt zich in de hoogste kringen van het 15de-eeuwse Brugge.  Hij neemt meermaals een functie op in het stadsbestuur en hij is een trouwe medewerker van de Bourgondische hertog Karel de Stoute. Tussen 1444 en 1449 neemt hij deel aan tornooien van het aristocratische gezelschap van de Witte Beer – én komt vaak als winnaar uit de bus. Anselm Adornes organiseert trouwens zelf ook een tornooi naar aanleiding van het huwelijk van Karel de Stoute en Margaretha van York.

De kringen waarin hij zich beweegt zijn mooi af te lezen van een document uit het familiearchief: de lijst van peters en meters van Anselms zestien kinderen. De consul van de Venetianen, Genuezen uit machtige families, abt Jan Crabbe van de Duinenabdij, Lodewijk van Gruuthuse, Tommaso Portinari…: de high society van Brugge flaneert op deze lijst!

glasraam (Small)

Detail van het glasraam met een biddende Anselm Adornes, foto: www.adornes.org

Brugge – Jeruzalem

Anselms vader, Pieter II Adornes, trok zich na het overlijden van zijn vrouw terug uit het openbare leven en ging als geestelijke leven in het kartuizerklooster in Sint-Kruis. Zo ver drijft Anselm het niet maar ook over zijn vroomheid en religiositeit mag geen twijfel bestaan.

Net als zijn voorvaderen, heeft Anselm een bijzondere verering voor de Heilige Plaatsen en daarbij hoort ook het Heilig Graf. De Jeruzalemkapel, wat architectuur betreft geïnspireerd op de H. Grafkerk in Jeruzalem, is daar als het ware een stenen getuige van.

bron2013_MS_026v_fragment H Graf (Medium)

Rombout De Doppere, Nederlandse vertaling van het verslag van Anselm Adornes’ bedevaart naar Jeruzalem, coll. OCMW-archief Brugge, folio 26v

Item ten .xiijen. daghe van septembre int jaer .lxxtich., visenteirden wij de grote kerke daer thelich Graf  jn es, ende vele andre helighe plaetsen, te wetene, de cappelle van onser liever Vrauwe, daer de broeders van den berghe van Syon haren dienst jn doen; ende es daer de plaetse daer Christus hem openbaerde zijnder moedre eerst naer zijn resurrexie. Rombout De Doppere, folio 26v

Pieter II Adornes legt de basis voor de Jeruzalemkapel maar het is zijn zoon Anselm die de kapel zoals we ze vandaag kennen bouwt. De bouwperiode start, waarschijnlijk niet toevallig, in 1471. In dat jaar keert Anselm terug van zijn bedevaart naar Jeruzalem. Het verloop van deze tocht, die meer dan een jaar duurt, staat beschreven in een reisverslag, opgesteld door Anselms zoon Jan, die zijn vader vergezelt. Het verslag voert ons mee langs  de vele H. Plaatsen in Egypte en Palestina die het gezelschap aandoet. Op 13 september bezoekt Anselm de H. Grafkerk – ongetwijfeld één van de hoogtepunten van de reis.

bron2013_MS_027v_fragment (Medium)

Rombout De Doppere, Nederlandse vertaling van het verslag van Anselm Adornes’ bedevaart naar Jeruzalem, coll. OCMW-archief Brugge, folio 27v

[Voort niet verre van daer recht over tjncommen] vander kerke, es de plaetse daer Christus naer zijn dood gheleyt was ende ghezuvert.

Int westhende vander kerke es de weerdighe plaetse daer hij begraven was.

Ende jn de middel vanden choor es een witte marbersteen, daer men zecht dat de rechte middel vander weerelt es, ende men zieter gheen scaduwe. Rombout De Doppere, folio 27v

Ook binnen in de Brugse Jeruzalemkapel verwijzen talloze elementen naar het H. Graf. Het meest in het oog springend is de grote stenen kalvarieberg achter het altaar, met zijn drie grote kruisen en gebeeldhouwde voorwerpen die verwijzen naar het lijden en de dood van Christus. In dit geheel zijn vijf vakken uitgehouwen met koperen traliewerk ervoor, waarschijnlijk om relieken in verband met het H. Graf in te bewaren.

IMG_3326 (Small)

De kalvarieberg in de Jeruzalemkapel, foto: Inge Geysen

Brugge – hemels Jeruzalem

Vóór deze kalvarieberg staat het grafmonument van Anselm Adornes en zijn vrouw Margaretha van der Banck, door Cornelis Tielman gehouwen uit Doornikse steen. Beiden zijn liggend afgebeeld, ten voeten uit. Margaretha is mooi uitgedost, met een spits hoofddeksel en een jurk die in ruime plooien valt. Anselm draagt zijn harnasuitrusting.

Eigenlijk ligt Anselm begraven in Schotland. Daar wordt hij op 23 januari 1483 vermoord. Op 2 maart 1483 zet men zijn hart bij in het Brugse grafmonument. In het loden kistje waarin het hart zat, hebben archeologen drie loden penningen gevonden. Waarschijnlijk zijn die in het kistje gestopt vóór de bijzetting. Op de ene zijde prijken de letters JLRM, de afkorting van Jeruzalem. Op de andere zijde staan stralende wolken, het embleem van de Adornes-familie en van de ridders van het H. Graf.

Of hoe internationale gerichtheid en vroomheid samenkomen in Anselms laatste rustplaats…

Praalgraf Adornes_Alfons Watteyne_1930_BRU001005368 (Small)

Het praalgraf van Anselm Adornes en Margaretha van der Banck in de Jeruzalemkapel, 1930, foto: Alfons Watteyne, coll. Stadsarchief Brugge

Meer weten?

Het Adornesdomein, met de Jeruzalemkapel en het Adornesmuseum kan je dagelijks bezoeken, behalve op zondag.

Noël Geirnaert, Anselm Adornes (1424-1483). Koopman, aristocraat, bedevaarder en avonturier. Een Bruggeling met Italiaanse wortels en Schotse connecties, in: Vlaanderen, jg. 51 (2002), p. 8-11

Noël Geirnaert en André Vandewalle (red.), Adornes en Jeruzalem. Internationaal leven in het 15de– en 16de-eeuwse Brugge, Brugge, 1983 (catalogus bij de tentoonstelling in de Jeruzalemkapel, 9-25 september 1983)

Erfgoedcel Brugge ontwikkelde ‘Adornes achterna‘ een educatieve site rond de figuur van Anselm Adornes.

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *