De koperplaten van de kaart van Marcus Gerards

Een visser leunt achteloos tegen een brug net buiten de Katelijnepoort. Een boot ligt aangemeerd met omgelegde mast bij de Spinolarei. Enkele koeien staan te grazen op de wal tussen de twee vestinggrachten en vlakbij zwemt een gezinnetje zwanen. De molens tonen weinig beweging, de stadskraan is tot stilstand gekomen en het begijnhof ligt er vredig bij. Buiten de Dampoort is een man op wandel met een hond.

Het zou de omschrijving van een reeks romantische schilderijtjes van Brugge kunnen zijn, maar al deze taferelen staan wel degelijk op één enkel werk: de kaart van Brugge van Marcus Gerards.

In vogelvlucht

Marcus Gerards vogelvluchtperspectiefplan uit 1562 een meesterwerk noemen, is een understatement. De hele Brugse binnenstad in koper graveren: begin er maar aan! De kaart is al eeuwen geliefd bij een groot publiek en siert heel wat Brugse woonkamers, studeerkamers en wachtzalen. Je kan uren naar het werk staren en telkens weer nieuwe details ontdekken.

Afstanden kan je er niet mee meten – de verhoudingen kloppen niet altijd. Maar het stratenpatroon zit wel helemaal goed. Werkt de gps niet, dan zou je vandaag nog steeds de weg kunnen vinden in Brugge met deze kaart in de hand. Ook de architecturale details van de gebouwen zijn heel accuraat getekend. Het belfort ziet er tot op vandaag nagenoeg identiek uit. Dat de houten spits nog een tweede keer zou afbranden en nooit meer teruggebouwd zou worden, kan Marcus Gerards natuurlijk niet weten.

Een huzarenstukje

In 1561 geeft het Brugse stadsbestuur de opdracht aan de schilder Marcus Gerards om de kaart te maken. Het doel: bekendheid geven aan een nieuw kanaal, de Verse Vaart, en zo de buitenlandse handelaars overtuigen terug te keren naar Brugge. In de woelige 16de eeuw trekken die namelijk steeds meer naar Antwerpen. Gerards moet duidelijk maken dat Brugge een vredige stad is waar het aangenaam toeven is en vooral gunstig om handel te drijven. Meer nog, er wordt hem expliciet gevraagd om Brugge dichter bij de zee te tekenen en de waterwegen breder te doen lijken, ‘ten fine dat men mercken mach de goede navigatie’.

20120817_001 021

De tien koperplaten waarmee de kaart van Brugge gedrukt wordt, 1562, coll. Gruuthusemuseum Brugge (inv. BMG.0565)

druk volledig (Small)

Afdruk van de koperplaten

Het is een opdracht die Marcus Gerards met veel overgave aanneemt. Niet alleen volgt hij de aanwijzingen nauwgezet op, hij graveert ook de binnenstad van Brugge met ontzettend veel detail. Een beetje vreemd misschien, aangezien hij eigenlijk vooral een nieuwe vaart moet promoten. Wat misschien nog het meest tot de verbeelding spreekt, is dat hij dit alles realiseert in amper een jaar tijd. Heeft hij al een voorstudie gemaakt op het moment dat de opdracht in de bus valt? Krijgt hij hulp? We zullen het waarschijnlijk nooit weten.

Vermoedelijk beklimt Marcus Gerards heel wat Brugse torens om zo een goed overzicht over de stad te hebben. In een volgende fase moet hij dan alles in spiegelbeeld tekenen. De kaart is namelijk een koperets en die techniek vereist dat je de tekening in spiegelbeeld in de koperplaat graveert om hem dan ‘juist’ afgedrukt te krijgen. De kaart is uiteindelijk een puzzel van tien koperplaten geworden van 1m op 1,77m.

ingekleurde kaart (Small)

Het ingekleurde exemplaar van de kaart van Marcus Gerards, 1563, coll. Groeningemuseum Brugge (inv. 0000.GRO1283.I)

Met die platen zijn verschillende drukken op papier gerealiseerd. Enkele daarvan zijn ingekleurd, zoals het exemplaar in de collectie van het Groeningemuseum, dat nu te zien is op de tentoonstelling ‘Pieter Pourbus en de vergeten meesters’. De koperplaten behoren tot de collectie van het Gruuthusemuseum.

Vandaag, precies 455 jaar later, heeft de kaart nog steeds zijn nut. Niet meer als propagandamiddel maar wel als belangrijke bron voor historisch onderzoek. In het project MAGIS Brugge wordt de kaart volledig digitaal ontleed en wordt er een databank bovenop gebouwd. De geschiedenis van het middeleeuwse Brugge wordt hiermee als het ware ruimtelijk uitgezet. Het ontleden van de kaart levert heel wat boeiende gegevens op over de Brugse geschiedenis, zoals de ligging van de oude botermarkt of het bestaan van enkele kaatsbanen in Sint-Gillis.

Diplomatisch en professioneel

Ook over de persoon Marcus Gerards komen de onderzoekers onrechtstreeks een en ander te weten. Zoals gezegd volgt hij de aanwijzingen van het stadsbestuur nauwgezet en tekent hij Brugge veel te dicht bij de zee. Maar: hij gaat hier op een correcte manier mee om. Een stippellijn geeft namelijk aan waar de schaal wijzigt en in een cartouche legt Marcus Gerards uit dat alles links van de lijn met een kleinere schaal ‘vaag en ongedefinieerd’ is getekend. Probeert hij hier zowel diplomatisch (t.o.v. het stadsbestuur) als professioneel (t.o.v. collega-kaartenmakers) te werk te gaan?

stippellijn met pijl (Small)

Met een stippellijn geeft Marcus Gerards de schaalwijziging in de kaart weer

Helaas komen we op de kaart niet te weten waar Marcus Gerards woont. Hij duidt zijn woonplaats niet aan en er zijn voorlopig ook geen andere bronnen die dit onthullen. Wel zijn er op het hele stadsplan zeven, schijnbaar willekeurige, gebouwen waar een rookpluim uit de schoorsteen komt. Zit hier meer achter of is het gewoon versiering?

Wel mag gezegd dat Marcus Gerards gevoel voor humor heeft. Hoe valt anders te verklaren dat hij een plassend vrouwtje tekent op de kaart van Brugge? Net buiten de Speipoort (in de buurt van de huidige Dampoort) houdt een gehurkte dame haar rokken op – de nood is hoog. Karel van Mander schrijft in 1604 dat Marcus Gerards de gewoonte had een ‘pissende vrouken’ te tekenen op zijn gravures. Wat bewezen is!

plassend vrouwtje (Small)

De alternatieve handtekening van Marcus Gerards: een plassend vrouwtje

Zes jaar nadat hij de kaart van Brugge heeft afgewerkt, doen de godsdiensttroebelen in onze contreien de protestant Marcus Gerards naar Engeland vluchten. Of is hij Brugge spuugzat na het graveren van de volledige binnenstad? We durven het betwijfelen en duiken met veel plezier nog eens in de kaart.

Meer weten?

De kaart van Marcus Gerards en het MAGIS Brugge-project kan je bekijken op Kaart en Huis Brugge

Elien Vernackt en Bram Vannieuwenhuyze, Historische kaarten digitaal ontsloten: MAGIS Brugge als voorbeeld van digitale kaartanalyse met QuantumGIS, in: Bladwijzer, 2015, 13, p. 1-6

E. Hodnett, Marcus Gheeraerts the elder of Bruges. Utrecht, 1971

rookpluim (Small)

Huis met schoorsteen en rookpluim

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over De koperplaten van de kaart van Marcus Gerards

  1. […] boekje is, zijn er waarschijnlijk nog financiers bij de uitgave betrokken. Namen die vallen zijn Marcus Gerards en Leonard Casembroodt jr., die allebei in 1568 omwille van hun geloof uit Brugge verbannen worden […]

  2. Standaert Ronny schreef:

    Prachtig!!!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *