Portret van broeder Cornelis Brouwer

In 1573 portretteert een schilder broeder Cornelis Brouwer, een minderbroeder in Brugge. Hij is op dat ogenblik 52 jaar. Het opschrift op het schilderij vermeldt zijn herkomst: het Nederlandse Dordrecht. Daar is hij inderdaad geboren maar na studies en een docentschap in Leuven, is hij vanaf 1546 in Brugge terug te vinden. Tot aan zijn dood in 1581 zal hij er, op enkele jaren na, permanent verblijven. En een reputatie opbouwen. Een stevige reputatie zelfs, die de grenzen van tijd en plaats ruim overschrijdt.

Cornelis Brouwer raakt wijd en zijd bekend als een vurig preker. Daarbij schaart hij zich vierkant achter de paus in Rome en achter de Spaanse koning die op dat moment heerst over de Nederlanden. Hij staat met andere woorden voor alles wat orthodox katholiek is en trekt van leer vanaf het moment dat de bevoorrechte positie van de katholieke kerk in het gedrang komt. Aangezien in zijn tijd het protestantisme volop in opkomst is, weet Brouwer dus wat gedaan. Maar ook gematigde katholieken, die wel sympathie kunnen opbrengen voor de nieuwe stromingen binnen het geloof, mogen op Brouwers gesel rekenen.

0000_GRO0392_I 003

Anoniem, Portret van broeder Cornelis Brouwer, 1573, coll. Groeningemuseum Brugge (0000.GRO0392.I), foto: Dominique Provost

Een mooi voorbeeld is Brouwers verzet tegen de plannen van het Brugse stadsbestuur om de armenzorg te hervormen. Voortbouwend Juan Luis VivesDe subventione pauperum wil het bestuur, met als voortrekker Gillis Wyts, de armenzorg onttrekken aan de kerk en er een overheidszaak van maken. Applaus bij de gematigde, humanistisch geïnspireerde katholieken. Voor Brouwer is dit echter een inbreuk op de macht van de kerk, waaraan hij bovendien een luthers kantje ziet. Helaas voor Brouwer worden de maatregelen doorgevoerd. De preker verdwijnt voor een tijdje naar Ieper. Enkele jaren later is hij weer in Brugge terug.

Den 26. Decembris was ’t met B. Cornelis wederomme alzo afgrijselijk en gruwelijk te roepen, te tieren, te schreemen, te stampen, te smijten, te spartelen en te springen in zijnen predikstoel dat de honden op hem gingen staan bassen. Uit: Historie van B. Cornelis, 1569

Ook in de katholieke leer is Brouwer een man van de strikte lijn. In zijn boekje De seuen Sacramenten bespreekt hij ieder sacrament op uitvoerige wijze. Wanneer het sacrament van het huwelijk aan bod komt, schrijft Brouwer dat een huwelijk enkel iets is voor die mensen bij wie bidden, mediteren, vasten, waken… niet helpt om de vleselijke verlangens te onderdrukken. Ook in zijn preken zegt hij nadrukkelijk dat het celibaat een hogere status heeft dan het huwelijk. Een visie die zijn tegenstanders met veel smaak en graagte oppikken en uitvergroten.

Pittige preker

Dat doen ze in twee satirische boeken, de Historie van B. Cornelis, die verschijnen in 1569 en 1578 en die het personage ‘Broer Cornelis’ lanceren. De zeer lange titel van het eerste boek (we hebben hem hierboven afgekort) somt op wat er allemaal in het boek te lezen valt. Het eerste deel is meteen het sappigste en sluit precies aan bij Brouwers visie op het huwelijk. Daar wordt namelijk verhaald over ‘de Discipline ende secrete penitencie of geesselinghe die hy gebruycte met zijn Devotarigen’.

1r_uitsnit (Small)

Titelpagina van de Historie van B. Cornelis, 1569, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (13/724)

De auteur, Christianus Neuter (vertaald: een onpartijdige christen), vertelt er hoe Broer Cornelis een geheim genootschap opricht voor getrouwde vrouwen, weduwen en meisjes. De laatste twee groepen roept hij op niet (opnieuw) te trouwen. De getrouwde vrouwen mogen seks enkel ondergaan en zeker niet actief deelnemen of ernaar verlangen. Wie toch gezondigd heeft, moet een geheim ritueel ondergaan, de ‘secrete penitentie’. Daarbij moet de berouwvolle vrouw naakt voor biechtvader Cornelis verschijnen, hem een zelfgemaakte geselroede geven en vragen om haar zondig lichaam te straffen. Wat Cornelis dan ook met lichte klapjes doet.

B_OB_HF680_voorwerk2r (Small)

Uitgave van de Historie van B. Cornelis uit 1687 met op de titelbladzijde de ‘secrete penitentie’, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (HF680)

De anonieme auteur zegt dat hij zich voor dit relaas baseert op de officiële verklaringen van twee vrouwen die uit het genootschap gestapt zijn. Dergelijke documenten zijn echter nooit teruggevonden. Het is dus moeilijk te bepalen in welke mate de tekst op waarheid berust. Feit is wel dat in de late jaren 1560 dergelijke geruchten de ronde doen. Dat de auteur de spreektaal van de personages levendig weergeeft en details verwerkt die, in die tijd, verifieerbaar zijn, maakt het natuurlijk ook aanlokkelijk om alles voor waar aan te nemen.

De sermoenen van Broer Cornelis nemen het grootste deel van de boeken in beslag. Het zijn niet de volledige preken die worden weergegeven. Het gaat om een opeenvolging van fragmenten die politieke onrust kunnen geven. Ook deze stukken zijn in de spreektaal weergegeven waarbij opvalt dat een driftige Broer Cornelis het platte taalgebruik niet schuwt. Of Broer Cornelis deze preken echt uitgesproken (of: uitgespuwd) heeft, blijft ook weer een vraagteken. Maar ook hier verwerkt de auteur weer heel wat feiten uit die tijd.

B_OB_13.724_040r_uitsnit (Small)

Startpagina van het deel met de sermoenen van Broer Cornelis waarin hij zijn ‘grote haat uitspuwt’ die hij o.a. tegen de Brugse stadsmagistraat, de calvinisten en de lutheranen koestert. Coll. Openbare Bibliotheek Brugge (13/724)

Tot in de 18de eeuw verschijnen er heruitgaven van de twee delen van de Historie van B. Cornelis, ook buiten het Nederlandse taalgebied. In historische en literaire werken vindt men honderden verwijzingen naar hem terug. Ook in beeld legt men hem vast; voor het ene portret van Cornelis Brouwer zijn er talloze andere van Broer Cornelis. Het mag niet verbazen dat in die beelden verwijzingen naar de ‘secrete penitentie’ gretig worden verwerkt.

Anonieme auteur

Net als de schilder van het portret, zijn de auteur, de uitgever en de drukker van het boek anoniem. Op de achterzijde van het portret staat geschreven dat het gemaakt is door Hubertus Goltzius. Helemaal uit de lucht gegrepen is dit niet. Bij de schilderbiograaf Karel van Mander lezen we immers dat Goltzius een portret van Cornelis heeft gemaakt. Maar de beschrijving ervan klopt helemaal niet met het portret uit de Groeningecollectie.

0000_GRO0392_I 007

Detail van het etiket op de achterzijde van het Portret van Cornelis Brouwer. Er staat te lezen: Portrait original de Frère Corneille Adriaensen de Dordrecht fait d’après nature à Bruges en 1573 par Hubert Goltz ou Goltzius. Coll. Groeningemuseum Brugge (0000.GRO0392.I), foto: Dominique Provost

Verder noteert Van Mander ook, maar met veel twijfel, dat Goltzius de preken van Broer Cornelis zou hebben genoteerd en uitgegeven. Erg waarschijnlijk is dit echter niet: Goltzius’ persen liggen stil wanneer de Historie verschijnt en ook komt het taalgebruik in het boek niet overeen met dat van Goltzius. Maar het brengt ons wel naar het milieu waar de mogelijke auteur, uitgever-financier en drukker te situeren zijn, namelijk dat van Brugse, door Erasmus geïnspireerde humanisten. Echter niet naar de plaats.

Er zijn heel wat aanwijzingen dat het eerste deel van de Historie in het Engelse Norwich gedrukt is met Anthony de Solempne als uitgever-financier en Albert Christiaenz.als drukker. Beiden zijn als protestanten de Nederlanden ontvlucht. Omdat de Historie een lijvig boekje is, zijn er waarschijnlijk nog financiers bij de uitgave betrokken. Namen die vallen zijn Marcus Gerards en Leonard Casembroodt jr., die allebei in 1568 omwille van hun geloof uit Brugge verbannen worden en naar Engeland trekken.

B_OB_HF162_1_voorwerk3r (Small)

Uitgave van de Historie van B. Cornelis uit 1698 met bovenaan een prekende broer Cornelis en onderaan de ‘secrete penitentie’, coll. Openbare Bibliotheek Brugge (HF162)

Casembroodt is op zijn beurt een vriend van Gillis Wyts, Brugs stadspensionaris, die een aantal keer stevig in aanvaring komt met Cornelis Brouwer. Misschien is het wel deze Gillis Wyts die schuilgaat achter het pseudoniem Christianus Neuter en die het boek heeft samengesteld. Wyts schrijft wel meer, onder andere levert hij bijdragen aan enkele publicaties van Goltzius. Als stadspensionaris is hij goed op de hoogte van het reilen en zeilen in de stad. En laat de Historie nu net opvallen door het Brugse perspectief, de Brugse gebeurtenissen en de Brugse personages.

Feit en fictie: wat Broer Cornelis en zijn Historie betreft zijn ze nog altijd niet uit elkaar gehaald. Ondertussen glimlacht Cornelis Brouwer fijntjes verder.

Ende men sal altijt ghedencken Broer Cornelis,

Die gheerne van stront preecte, ende van teuen heet:

Die de Vroukens geesselde, ooc elc beschimpte en beet

En sulck een fijn man was, daer af datter noch veel is.

FINIS

Uit: Historie van B. Cornelis, 1569

Meer weten?

De Openbare Bibliotheek Brugge bezit een zeldzaam exemplaar van de eerste uitgave van de Historie van B. Cornelis uit 1569. Je kan het doorbladeren via de Flandrica-website.

Karel Bostoen beet zich vast in de Historie en publiceert er uitvoerig over. Voor dit artikel werden geraadpleegd:

  • Broer Cornelis en zijn historie: een politieke satire, in: Literatuur, 1 (1984), p. 254-261.
  • Brouwer, Cornelis, in: Nationaal Biografisch Woordenboek, deel 14, Brussel, 1992, kol. 79-89.
  • Realisme in De Historie van Broer Cornelis, in: Secrete penitentie. Bijdragen tot de geschiedenis der Nederlandse satire, nr. 12 (1993), p.3-13.
  • De wolf onder de schapen. Afbeeldingen van Broer Cornelis, in: Karel Bostoen, Elmer Kolfin en Paul J. Smit (red.), ‘Tweelinge eener dragt’. Woord en beeld in de Nederlanden (1500-1750), Hilversum, 2001, p. 41-74 (samen met Daniël Horst)
  • Waar kwam de Historie van B. Cornelis (1569) van de pers? Het spoor terug naar plaats van uitgave, boekverkoper en boekdrukker, in: Handelingen van het Genootschap voor geschiedenis te Brugge, 151 (2014), p. 65-111.

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *