Ambervondsten

Eigenlijk is het gewoon hars dat miljoenen jaren geleden uit naaldbomen gevloeid is en vervolgens versteend: amber of barnsteen. Zijn het de prachtige kleuren die de mens fascineren en die maken dat het in de middeleeuwen gebruikt wordt om er luxueuze voorwerpen van te maken?

‘Amberkleurig’ is zelfs de aanduiding geworden voor een bepaalde kleur geel. We gebruiken die aanduiding nu onder andere om de kleur van bier aan te geven, maar de oorsprong ligt wel degelijk bij de barnsteen. Meestal is barnsteen warm geel tot donkerrood van kleur. Maar er bestaat ook groene, blauwe of meer zwart gekleurde barnsteen.

6.14_ambervondsten (Small)

Productieafval en half afgewerkte kralen in amber, opgegraven in de Jeruzalemstraat, 14de of 15de eeuw, coll. Raakvlak Brugge, foto: Dominique Provost

De naaldboom waaruit de hars gevloeid is, is de pinus succinifera. De hars versteende in de periode tussen het mesozoïcum en het kwartair. Soms is er een fossiel insectje in de versteende hars terug te vinden. Maar de amber die men omvormt tot luxeproducten, is zuiver. Amber is een zacht gesteente en in die zin eenvoudig om te bewerken. Ook al blijft het natuurlijk een precisiewerkje om er prachtige kleinoden van te maken.

Grote en kleine kralen

In 2012 vinden archeologen tijdens opgravingen in de Jeruzalemstraat een afvalkuil terug waarin ze resten van amberbewerking aantreffen. Het gaat om productieafval en een hamertje. Het afval bestaat uit restanten van kralen en kleine halffabricaten of half afgewerkte kraaltjes. Veel informatie geeft dit materiaal helaas niet. Hoe het productieproces precies verloopt bijvoorbeeld, daar hebben we het raden naar.

hamerbijltje_1 (Small)

Ijzeren hamerkop, waarschijnlijk gebruikt voor de bewerking van amber, opgegraven in de Jeruzalemstraat, 14de of 15de eeuw, coll. Raakvlak Brugge, foto: Raakvlak

De vondst in de Jeruzalemstraat is niet de enige in die buurt. In de Rijkepijndersstraat groeven archeologen eerder al enkele fraaie kralen in barnsteen op. Vaak beschrijft men deze kralen als onderdelen van een armband. Maar meer dan waarschijnlijk gaat het om de kralen van een paternoster. De grotere kralen dienen om het onzevader, de drie weesgegroetjes en het eer aan de vader aan te geven. De kleinere kraaltjes dienen om telkens tien weesgegroetjes te bidden.

De diameter van de kraaltjes verschilt. Kralen uit amber produceren is geen exacte wetenschap. De ambachtslieden werken vooral op het gevoel en op het zicht. Wat wel duidelijk is: de amber die in Brugge opgegraven is, behoort tot de meest kostbare soort, de doorzichtige amber.

Vondsten zoals deze in de Rijkepijnders- en de Jeruzalemstraat zijn zeer zeldzaam in Brugge. Amber is hier immers bij wijze van spreken op doorreis. Hij komt aan als grondstof en wordt als afgewerkt luxeproduct weer verkocht. Vanuit Brugge worden in de middeleeuwen kostbare kleinoden uit amber verscheept. Een mooi voorbeeld zijn de olieflesjes voor het toedienen van het heilig oliesel die het Victoria & Albertmuseum (Londen) bewaart. Ze zijn mogelijk in Brugge of in Lübeck gemaakt.

V&A_amber

Twee flesjes uit amber en zilver voor het toedienen van het heilig oliesel, Brugge of Lübeck, ca. 1450-1520, coll. Victoria & Albertmuseum Londen, foto: http://collections.vam.ac.uk

Monopolie en privilege

Brugge is in de middeleeuwen inderdaad één van de weinige steden waar amber bewerkt wordt. Of beter gezegd: bewerkt mag worden. Dat dankt de stad aan een ridderorde.

De Teutoonse of Duitse orde ontstaat vanaf de 12de eeuw, in de nadagen van de derde kruistocht (1189-1192). Het is naast de tempeliers en de hospitaalridders (orde van Malta) één van de machtigste ridderordes die ooit heeft bestaan. De Teutoonse Orde wint na zijn ontstaan snel aan politieke en economische macht. De orde valt nagenoeg samen met het grondgebied van het Heilige Roomse Rijk. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de economische macht, die ook bepaald wordt door de Duitse Hanze, in hun handen kwam. Zo komt onder andere de handel in amber volledig onder controle van de Teutonen. Amber wordt in die periode vooral gebruikt om kralen te maken voor rozenkransen (paternosters). Brugge is naast het Duitse Lübeck de enige stad die van de Teutoonse orde een privilege krijgt om amber te bewerken. De eerste vermelding van paternostermakers in Brugge dateert van 1299. De orde beslist over de prijzen, de kwaliteit en de grootte van de ladingen amber die in Brugge toekomen.

BRU_RP0001_1 (Small)

Grote en kleine kralen in amber, opgegraven in de Rijkepijndersstraat. De kralen zijn hier gemonteerd als een armband. Het is echter waarschijnlijker dat ze bestemd waren voor een paternoster. Coll. Raakvlak Brugge, foto: Dominique Provost

Maar: hoogmoed komt voor de val. Bij de slag van Tannenberg (nu Strebak in Polen) in 1410 tegen de Poolse koning moet de zo machtige Duitse orde het onderspit delven. En dit terwijl de Poolse koning, met zijn veel grotere leger, tot op het laatste moment blijft aandringen op diplomatie omdat hij zo geïntimideerd is door de in vol ornaat geharnaste Teutonen met hun spectaculaire reputatie op het slagveld.

De orde krijgt zijn macht nooit weer. Ze hebben geld nodig, veel geld, en verhogen daarom de prijzen van de amber tot een nooit gekende hoogte. De Brugse meesters kunnen de prijs niet betalen. Een ramp, want met 70 meesters en meer dan 300 leerlingen in het paternostermakersambacht (cijfers uit 1420) komt een lucratieve economische tak plots zwaar in het gedrang. De Duitse orde zet in 1420 de export naar Brugge volledig stop. Vanaf 1454 wordt het zelfs nog dramatischer. De Teutoonse orde krijgt dan af te rekenen met opstanden in de Pruisische steden en verliest de amberhandel. De Brugse meesters gaan noodgedwongen zelf op reis.

schema_rozenkrans

De verschillende onderdelen en soorten kralen in een paternoster

Het zijn trouwens niet alleen de paternostermakers die te lijden hebben. Uit de amberresten die overblijven na de kralenproductie en uit minderwaardige amber wordt namelijk vernis gehaald door de verniszieders. Nodeloos toe te voegen dat door de amberschaarste in de 15de eeuw wel wat spanningen tussen beide gildes ontstaan.

Vanaf 1480 wordt Gdansk (Polen) de stad bij uitstek voor amberproductie. Brugge geraakt zijn privilege om amber te bewerken vanaf 1480 definitief kwijt.

Het witte goud

Om de ups en downs in de amberaanvoer te ondervangen, gebruiken de paternostermakers ook ivoor om kralen te snijden. Vanaf de 15de eeuw wordt ook ivoor in kleine hoeveelheden in Vlaanderen ingevoerd. Brugge is de plaats waar dit kostbare materiaal aankomt. Aanvankelijk komt de ivoor uit het Oosten en is de verkoop een Arabische aangelegenheid. De Arabieren hebben een monopolie tot de Portugezen in het midden van de 15de eeuw ontdekkingsreizen doen langs de Atlantische kust en zo Kaap Verdië en Sierra Leone bereiken.

De ivoor is talrijk in deze gebieden en de Portugezen begrijpen meteen dat ze lucratieve zaken kunnen doen. De Portugese koning Alfons V verkrijgt het alleenrecht op de ivoorhandel uit deze gebieden en stelt persoonlijke vertegenwoordigers aan om het kostbare ‘witte goud’ te verhandelen. De Portugees Alvere de Vyane verkoopt in 1465 ivoren tanden in Brugge in opdracht van de Portugese koning. Een zekere Jehan Stevanne, eveneens handelsagent van Alfons V, verkoopt in 1470 wel meer dan 100 slagtanden uit ivoor. Een deel gaat naar Parijs, internationaal centrum van de ivoorsculptuur op dat moment, maar een deel blijft ook in Brugge. De amberisten of paternostermakers mogen ook ivoor snijden, zeker als er amberschaarste is. Het lijkt dus aannemelijk dat zij ook de andere zachte en kostbare materie zoals ivoor bewerken.

Meer weten?

Griet Lambrecht, Barnsteen, in: Jos Koldeweij, Inge Geysen en Eva Thon (red.), Liefde en devotie. Het Gruuthusehandschift: kunst en cultuur omstreeks 1400, 2013 p. 242

Griet Lambrecht, Ambervondsten in de Jeruzalemstraat, in: Nieuwsbrief Raakvlak, 30-08-2012

Stephane Vandenberghe, Vlaamse kunst in de 15de eeuw, Vrienden van de stedelijke Musea, Brugge, 1992, p.12

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *