De kroning van een kartuizerin

24 juli 1746 is een bijzondere dag voor zuster Isabelle-Victoria Benezet. Op die dag vindt het ritueel van haar ‘Maagdenwijding’ plaats. Een ritueel dat, heel uitzonderlijk, door Matthias de Visch in 1748 op doek is vastgelegd.

Het gaat om een groot doek van bijna twee op drie meter. Centraal zien we zuster Isabelle, een kartuizerin, die knielt voor de Brugse bisschop Jean-Baptiste de Castillion. Hij heeft net een kroon op haar hoofd gezet. Ze worden omringd door andere religieuzen en, op de achtergrond, ook enkele personen in wereldlijke kledij.

Kroning kartuizerin – Sint-Andries_bron cartusiana.org

Matthias de Visch, De kroning van kartuizerin Isabelle Benezet, coll. O.C.M.W. Brugge

Mystieke bruid

Het ritueel van de Maagdenwijding was in het Brugse kartuizerinnenklooster goed in ere gehouden. Met dit ritueel wijdt een non zich volledig aan God. De kroning is een onderdeel van dit ritueel. De kroon en de ring (die niet te zien is op het schilderij) wijzen erop dat de zuster de mystieke bruid van Christus wordt. Een ander opvallend element is het kruis dat de zuster over haar rechterschouder draagt en dat symbool staat voor zelfverloochening en toewijding. Op de achtergrond draagt een kartuizer op een schaal nog een kenteken aan: een boek, nl. het brevier, dat op het einde van de mis aan de zuster wordt overhandigd. Uiterst rechts houdt een novice de kaars vast die de zuster na haar wijding zal offeren.

a019004_kikirpa_detail graf de castillion

Detail van het praalgraf van bisschop Jean-Baptiste de Castillion in de Sint-Salvatorskathedraal (Brugge), foto: KIKIRPA

Uit archiefonderzoek weten we welke zuster we hier zien op een zo belangrijk moment in haar kloosterleven. Het gaat om zuster Isabelle-Victoria Benezet, in 1721 geboren als Anna-Theresia Benezet. Op het ogenblik van haar Maagdenwijding zijn haar beide ouders al gestorven. Het is haar oom die de ‘dote’ of bruidsschat betaalt aan het klooster in 1740. Het is best mogelijk dat de personages die een beetje in het duister achteraan op het schilderij staan, familieleden van Isabelle zijn. Hun kledij maakt alleszins duidelijk dat zij niet tot de religieuze stand behoren. Een vrouw met een witte muts, een rijkelijk versierde roze jurk en een waaier in de hand springt het meest in het oog. Rechts van haar staat een eveneens stijlvol uitgedoste man. Zou dat Isabelles rijke oom zijn?

De kentekens van de Maagdenwijding (de kroon, de ring, het kruis…) mag een zuster slechts driemaal tijdens haar leven dragen: op de wijdingsdag zelf, bij haar vijftigjarig jubileum en op de dag van haar begrafenis. Voor Isabelle komt dat moment, tragisch genoeg, vrij snel. In 1754 wordt zij dood teruggevonden in haar kamer. Ze is dan 33 jaar.

Bemiddelde bruid

Het is waarschijnlijk haar familie, die behoort tot de rijke burgerij van Duinkerke, die het schilderij bij De Visch bestelt. In de rekeningen van het klooster is immers geen aanwijzing terug te vinden dat het klooster ervoor betaalt.

De Visch_detail vrouw en man

Een vrouw en man in wereldlijke kledij, mogelijk familie van zuster Isabelle, kijken toe tijdens haar Maagdenwijding (detail uit het schilderij van Matthias de Visch)

Diezelfde rekeningen geven aan dat de familie van Isabelle driemaal een belangrijke som geld aan het klooster schenkt. Is het daarom dat het klooster Isabelles wijding extra luister bijzet door de zangmeester van de kathedraal voor muziek te laten zorgen tijdens het ritueel? En dat het twee karossen uitstuurt om de gasten uit Duinkerke op te pikken aan de barge? Daarmee lijkt het klooster overigens te vergeten dat het eigenlijk verboden is luxueuze ceremonies te houden bij de kroning…

Tragische bruid

Het ritueel van de Maagdenwijding vindt altijd plaats tijdens een misviering. Isabelles kroning speelt zich meer dan waarschijnlijk af in de kapel van het kartuizerinnenklooster, de huidige militaire kapel in de Kartuizerinnenstraat. Oorspronkelijk hebben de kartuizerinnen een klooster in Sint-Andries maar de godsdiensttroebelen doen hen in 1578 naar de binnenstad vluchten. Daar bouwen ze gestadig hun klooster uit tussen de Oude Burg en de huidige Kartuizerinnenstraat. De kapel wordt voor en na de kroning van Isabelle verfraaid. Zo worden drie altaren in 1781-82 gemarmerd en verguld en krijgt het hoofdaltaar nieuw textielbehang. Isabelle knielt dus voor een altaar dat er anders uitziet.

militaire kapel 1932_Beeldbank (Small)

De voormalige kapel van het kartuizerinnenklooster omgevormd tot militaire kapel, 1932, foto: Beeldbank Brugge / Stadsarchief Brugge

Op een zeker moment krijgt het schilderij met Isabelles kroning een plaats in de kapittelzaal van het klooster. Een inventaris uit 1784 vertelt ons dat het schilderij daar, samen met zeven andere werken van De Visch, de muren siert.

Na de opheffing van het klooster in 1796 raakt de inboedel verspreid. Hoe precies is onduidelijk, maar het schilderij keert in de 19de eeuw terug naar zijn oorspronkelijke bewaarplaats, waar dan de Zusters van Liefde huizen. Later wordt het schilderij eigendom van het O.C.M.W. Tot in 2006 blijft het hangen in de gebouwen van het voormalige klooster, waar het O.C.M.W. dan kantoor houdt. Vandaag wordt deze zeldzame weergave van het ritueel van de Maagdenwijding in depot bewaard.

Meer weten?

Jan De Grauwe, De kroning van zuster Isabelle-Victoria Benezet in Sint-Anna-ter-Woestijne. Schilderij van Mathias de Visch, 1748, in: Brugs Ommeland, 35 (1995), p. 85-108

Bernadette Roose, De Brugse kartuizen 14de-18de eeuw. Dossier bij de gelijknamige tentoonstelling in het Rijksarchief Brugge (14 november 1996 – 20 december 1996), Brussel, 1996

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over De kroning van een kartuizerin

  1. Noël Geirnaert schreef:

    Een interessante uiteenzetting, maar toch moet ik nog een essentiële aanvulling geven. Dit schilderij is namelijk een prachtige getuige van de kerkelijk-liturgische positie van deze ‘coronatie’, de wijding en de kroning die aan de kloosterzuster een nieuwe status verleent. Zij wordt hier het symbool van de eenheid van Christus met Zijn Kerk. De bisschop, die de ritus presideert (zeer belangrijk vanwege zijn wijdingsbevoegdheid), legt haar de sluier op en hij overhandigt haar de ring en de kroon, als uiterlijke tekenen van haar definitieve eenheid met haar goddelijke Bruidegom. Maar daarna geeft de bisschop tijdens dezelfde ceremonie en op analoge wijze drie nieuwe kentekens: de manipel(kledij van een subdiaken, diaken en priester), de stool (wordt gedragen door diaken en priester) het kruisbeeld (een verwijzing naar de kazuifel van de priester). Dit Brugs gebruik, waarbij de betrokkene klerikale symbolen te dragen krijgt, is al vermeld in 1400 maar is zeer ongewoon en verwijst naar de wijding van een diaken (hier dus diakones). Deze ceremonie herinnert dan ook aan de diakonessen die in de Kerk hebben bestaan, tot in de vroege middeleeuwen. Men kan dus zeggen dat het hier gaat om een ‘gestolde’ diakonessen-wijding. Nog ca. 1400 kwam deze wijding nog voor in Noord-Italië, ook buiten de kartuizerorde, en waarvan getuigenissen te vinden zijn in Firenze, Bergamo, Venetië, Perugia. Deze ‘diakonessen’ kregen in de liturgie bepaalde bevoegdheden, zoals het zingen van het evangelie, die normaal (en tot op de huidige dag) uitsluitend voorbehouden zijn aan mannelijke geestelijken (diaken en priester). Zie daarover de reactie /aanvulling op het hierboven vermelde artikel van Bernadette Roose door de kartuizerspecialist Jan De Grauwe, ‘Beschouwingen rond de maagdenwijding bij de kartuizerinnen’, in: ‘Haec Olim. Jaarboek Oudleerlingenbond Sint-Lodewijkscollege, 30 (1997), p. 70-73.

    1. Bruggemuseum schreef:

      Dank voor deze uitgebreide aanvulling!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *