De plaquette van Lodewijk van Gruuthuse

Op 2 maart eindigde de reeks ‘Brugge in 100 objecten’ met het portret van Lodewijk van Gruuthuse. Vanaf vandaag brengen we elke eerste vrijdag van de maand een object dat in het vernieuwde Gruuthusemuseum te zien zal zijn. We starten met de plaquette van… Lodewijk van Gruuthuse.

Een zilveren schijf van 11,5 cm doorsnede, verfijnd gegraveerd. Centraal een helm met een kroon en daaronder een wapenschild omringd door een ketting. Onderaan, op twee banderollen, de leuze Plus est en vous. Wapenschild, ketting en leuze komen je misschien bekend voor: ze staan afgebeeld op de lijst van het portret van Lodewijk van Gruuthuse. En ook in het Gruuthusepaleis zijn deze merktekens in overvloed aanwezig.

Boekbeslag

Alles wijst er dus op dat deze plaquette heeft toebehoord aan Lodewijk van Gruuthuse. Wat de functie was, is echter onduidelijk.

De plaquette hangt aan een ketting. Er wordt dan ook vaak gezegd dat het om een draagteken gaat. Maar omdat het zilver erg dun en fragiel is, lijkt dit weinig waarschijnlijk. Bovendien zijn de rand met parelversiering waarschijnlijk en de ketting zeker latere toevoegingen.

De plaquette van Lodewijk van Gruuthuse, coll. Gruuthusemuseum Brugge (X.1974.0054), foto: Dominique Provost

 

Het is best mogelijk dat de plaquette uit een groter geheel is gesneden. Uit het beslag van een boekomslag bijvoorbeeld. Dat zou op zich nog niet zo vreemd zijn. Lodewijk van Gruuthuse had een belangrijke bibliotheek met tientallen kostbare handschriften. En er zijn voorbeelden bewaard gebleven van boeken die dergelijk beslag op de band hebben.

In Lodewijks bibliotheek zaten ook handschriften die met het Gulden Vlies te maken hadden: mogelijk een handschrift met de statuten van de Orde (nu bewaard in de bibliotheek van Besançon) en zeker twee volumes met Guillaume Fillastres Histoire de la Toison d’Or (bewaard in de BNF in Parijs), waarin de auteur het Gulden Vlies aan een aantal bijbelse verhalen en deugden koppelt. In deze twee royale volumes (zo’n 44 op 32 cm groot) zijn eigendomskenmerken van Lodewijk van Gruuthuse terug te vinden maar het is niet zeker dat de boeken oorspronkelijk voor hem bestemd waren. De eigendomstekens passen namelijk niet mooi in de rest van de decoratie, wat de vraag oproept of het geen latere toevoegingen zijn.

Lodewijk werd ridder in de Orde van het Gulden Vlies in 1461. Hij voerde belangrijke opdrachten uit voor de Bourgondische hertogen Filips de Goede en Karel de Stoute. Hij regelde bijvoorbeeld het huwelijk van die laatste met Margaretha van York in 1468. Heeft Lodewijk de plaquette van de hertog of een ander belangrijk iemand cadeau gekregen? En heeft die ooit de (helaas verwijderde) oorspronkelijke band van de Histoire de la Toison d’Or gesierd?  Het is slechts een wilde gissing.

Leuze en wapenschild op het portret van Lodewijk van Gruuthuse, coll. Groeningemuseum Brugge (0000.GRO1557.I)

Techniek

De plaquette is uitgevoerd in de niello-techniek. Deze techniek is in de tweede helft van de 15de eeuw erg populair in Italië, maar is al sinds de Romeinse tijd bekend. Vooral de zilversmeden van Firenze en Bologna zijn er echte meesters in. Ook in Vlaanderen en Brugge passen zilversmeden deze techniek toe, in navolging van de Italianen.

Niello ontstaat uit het mengen van zilver, koper en zwavel (en soms lood) en heeft een diepzwarte kleur. Zilversmeden gebruiken niello om een decoratie te accentueren die ze in zilver gegraveerd hebben. Daarbij wordt de niello boven het zilveren oppervlak gesmolten. Daarna schuurt de zilversmid het oppervlak op zodat de zwarte niello enkel in de gegraveerde lijnen achterblijft. Na het polijsten contrasteren de zwarte lijnen mooi met het omringende zilver. Je zou voor minder een boek uit de kast halen…

Pierre Coustain, Wapenbord van Lodewijk van Gruuthuse, 1478, Sint-Salvatorskathedraal Brugge, foto: KIKIRPA

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over De plaquette van Lodewijk van Gruuthuse

  1. Mia Lingier schreef:

    Zeer interessant.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *