Deurnaald

Moet in het Gruuthusemuseum een zwaar beschadigde deurnaald een plek krijgen tussen prachtig edelsmeedwerk en kunstig geweven wandtapijten? ‘Jazeker,’ antwoordt de museumstaf in koor. Want deze deurnaald vertelt een boeiend verhaal. Het verhaal van de godsdienstoorlogen tussen katholieken en protestanten, die heel Europa verdelen tussen 1522 en 1648.

In 1870 schenken de kerkmeesters van de Sint-Salvatorskathedraal de deurnaald aan de Société Archéologique de Bruges, het Oudheidkundig Genootschap dat aan de grondslag ligt van het Gruuthusemuseum. De uit eikenhout gesneden deurnaald is vermoedelijk afkomstig uit de Sint-Donaaskathedraal waar ze de ruimte tussen een dubbele deur afdicht. In 1799, tijdens het Franse bewind, wordt de Sint-Donaas met de grond gelijkgemaakt en nooit meer heropgebouwd. Enkele kunstwerken uit de kathedraal verhuizen later naar de Sint-Salvatorskerk, die in 1834 tot kathedraal promoveert.

De beschadigde Petrusfiguur op de deurnaald, coll. Gruuthusemuseum (V.O.0227), foto: Cel fotografie Stad Brugge

Beeldenstorm

Wie de deurnaald van dichterbij bekijkt, merkt op dat de figuur bovenaan stevig toegetakeld is: het gezicht is verdwenen. In de rechterhand is nog wel een sleutel herkenbaar. Zo weten we dat het om de heilige Petrus gaat, in de katholieke traditie de portier van de hemel. Wellicht is Petrus zijn gezicht kwijtgespeeld tijdens de godsdiensttroebelen en de beeldenstorm in de 16de eeuw.

Jarenlange politieke onrust, hongersnood en de bloedige vervolging van andersgelovigen maken in die periode een deel van de bevolking vatbaar voor de oproep van protestantse predikers om zich tegen de katholieke Kerk te richten en massaal heiligenbeelden te vernietigen. Vooral de calvinisten kanten zich tegen het vereren en afbeelden van heiligen. Voor hen staat dit gelijk aan afgoderij. Gelovigen moeten hun gebed rechtstreeks tot God richten, zonder een afbeelding als tussenpersoon te gebruiken.

Dirck Van Delen, Beeldenstorm in een kerk, 1630

Overal in de Nederlanden moeten heiligenbeelden eraan geloven. Kerken en kloosters vallen ten prooi aan vandalisme en roofpartijen. Aanvankelijk blijft Brugge nog gespaard van de beeldenstorm. Maar tijdens het Calvinistisch Bewind van 1578 tot 1584 slaan de beeldenstormers alsnog toe. Tijdgenoot Zeger van Male beschrijft in zijn Lamentatie (1591) de vernielingen en plunderingen die de calvinisten in zijn stad aanrichten. Hij beschrijft ook de toestand van de Sint-Donaaskathedraal, nadat de andersgezinden er lelijk hebben huisgehouden: ‘de kercke vanbinnen al gheruineert, de beelden afgheworpen, altaren ende cloytueren van cappellen ghebroken, voort de gheheele kercke gheprofaneert.’ Alleen beelden die zo hoog staan, dat geen ladder ver genoeg reikt, ontsnappen aan het geweld. De deurnaald, die wellicht een afsluiting van een kapel siert, is een gemakkelijke prooi. Petrus wordt een van de vele heiligen zonder gezicht.

Beschadigde beelden in de Domkerk van Utrecht, foto: Creative Commons

Einde en begin

In de nieuwe opstelling van het Gruuthusemuseum sluit de deurnaald symbolisch het gouden tijdperk van Brugge af. De religieuze spanningen, de oorlog en de verzanding van het Zwin maken een einde aan de positie van Brugge als draaischijf van de Europese handel. Pas laat in de 17de eeuw krabbelt de stad weer overeind.

De deurnaald markeert ook het einde van het gotische tijdperk. Het is een van de schaarse overblijfselen van laatgotisch beeldhouwwerk uit een Brugse kerk. De kerken en kloosters die in de 17de eeuw heropgebouwd worden na de overwinning op de protestanten, krijgen immers een weelderige barokke aankleding. De euforie van de zelfbewuste katholieke Kerk wordt dan uitbundig gekapt uit hout en steen.

De heilige Petrus, 17de eeuw, Engels Klooster Brugge, foto: KIKIRPA Brussel

Meer objecten en verhalen

1 gedacht over Deurnaald

  1. Roger Vanryckeghem schreef:

    Zeer interessante artikelen iedereen zou dit moeten kunnen lezen ; onze geschiedenis iets wat we moeten koesteren en niet laten verloren gaan.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *