Wie zoekt, die vindt (allerlei)

Niet alleen de aannemer voert graafwerken uit op de Gruuthusesite. Ook de archeologen van Raakvlak staan paraat om vondsten bloot te leggen en te registreren. In augustus kwamen enkele zaken aan het licht – verwacht en onverwacht.

Tussen het voormalige Steenmuseum en het Gruuthusepaleis wordt een sleuf gegraven waarin technische leidingen komen. Tijdens deze graafwerken stootte men op funderingsresten van een gebouw, haaks op het Gruuthusepaleis. Het gaat om restanten van de Berg van Barmhartigheid. Deze vondst was verwacht. De gebouwen aan de westkant van het binnenplein zijn immers zichtbaar op oude afbeeldingen.

Raakvlak legt funderingsresten bloot. Foto: Raakvlak

Berg van Barmhartigheid

Een Berg van Barmhartigheid is een pandjeshuis: mensen kunnen er erfstukken (zoals een koperen beker), werkmateriaal of kledij  binnenbrengen en krijgen in ruil een kleine lening in geld. Als het onderpand niet teruggekocht wordt – na betaling van het leenbedrag en een (lage) rente – verkoopt de Berg het voorwerp om het geld te recupereren. De Berg van Barmhartigheid in het Gruuthusepaleis opent op 4 februari 1628 de deuren en blijft actief tot 1879. Dan verhuist de instelling naar de Lange Rei.

Afbeelding van de Berg van Barmhartigheid (Mons Pietatis) in Sanderus’ Flandria Illustrata.

Sanderus heeft in zijn Flandria Illustrata (1641) een prent opgenomen waarop de verschillende onderdelen van de Berg van Barmhartigheid zijn aangeduid. In de oostelijke vleugel, langs de Reie, woont de intendant van de Berg. In de hoofdvleugel kan men panden binnenbrengen en worden deze bewaard. In de westelijke vleugel, haaks op de huidige Gruuthusestraat, zit de verkoopzaal. Op een plan van net voor de restauratie van Delacenserie staat het gebouw tussen de verkoopzaal en de hoofdvleugel aangegeven als ‘vestibule’.

Wanneer Louis Delacenserie op het einde van de 19de eeuw zijn restauratiecampagne start, staat de westvleugel er nog. In 1908 storten de gebouwen in.

Landmeter

Metaaldetectie van de uitgegraven grond leverde een merkwaardige, onverwachte vondst op: een knoop in verzilverd koper. De knoop heeft een diameter van 24 millimeter en weegt 4 gram. Op de voorzijde zijn een wereldbol en een passer afgebeeld. Het opschrift is duidelijk leesbaar: “ingénieur du cadastre”.

Achter dit kleine voorwerp schuilt een bijzondere geschiedenis: tijdens het Franse bewind (1792-1815) is Brugge de hoofdstad van het Leiedepartement (de huidige provincie West-Vlaanderen) met aan het hoofd een prefect. Het Franse bewind mag dan niet lang geduurd hebben, de invloed op onze maatschappij is er nog steeds. Napoleon introduceert hier onder meer het metrisch stelsel en het kadaster als instrument voor ‘eerlijke’ grondbelastingen.

Un bon cadastre parcellaire sera le complément de mon code en ce qui concerne la possession du sol. Il faut que les plans soient assez exacts et assez développés pour servir à fixer les limites de propriété et empêcher les procès… Pour établir le Grand Livre terrier de France, une nouvelle profession apparaît, le Géomètre du Cadastre, qui prend sa place entre les géomètres privés et les ingénieurs géographes…” (uit de memoires van Napoleon op Elba)

Ten behoeve van dit kadaster wordt Brugge in 1811-1812 als eerste stad van het departement gekarteerd. Dit zogenaamde Plan Napoléon wordt bewaard in het Stadsarchief. De opmetingen gebeuren door vier Franse landmeters: Dabencourt, Gerbaulet, Maurel en Vasseur. Dit eerste kadaster van Brugge is in de loop van de 19de eeuw meermaals geactualiseerd: in 1835, in 1854 door Philippe-Christian Popp en tenslotte in 1865. Vandaag gebruiken heemkundigen en archeologen deze plannen nog steeds als vertrekpunt voor hun onderzoek. De versies uit 1854 en 1865 zijn integraal te raadplegen op de website kaartenhuisbrugge.

Deze verzilverde knoop sierde wellicht de jas van een landmeter en is verloren gegaan tijdens zijn opmetingen. De wereldbol en passer zijn een teken van de ijver waarmee de Franse staat onze streken in kaart bracht en waar we nog steeds van profiteren.

Uitsnede uit het kadaster van 1835 met de O.L.V.-kerk en de Berg van Barmhartigheid

Meer objecten en verhalen

2 gedachten over Wie zoekt, die vindt (allerlei)

  1. Roland Decock schreef:

    Mooie en leerzame documentatie.
    Ikzelf heb tijdens het onderzoek deze interessante knoop door middel van detectie (Raakvlak) gevonden.
    Leuk dat men deze vondst toch eventjes in de kijker plaatst: wat een “simpele” knoop te vertellen heeft!

  2. fbonte schreef:

    Het uniform van een ‘ingenieur de cadastre’ werd door Carle Vernet geïllustreerd als leidraad voor de ordonanties van 1812 voor de militaire uniformen:

    https://photos.app.goo.gl/smhAzEKWtcbwXQes5

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *