Nürnbergs pijlgewicht

Wil men in de 16de eeuw iets heel precies afwegen, dan wordt dit object bovengehaald: een prachtig vormgegeven pijlgewicht. Omwille van hun nauwkeurigheid worden pijlgewichten onder meer gebruikt om goud en zilver, specerijen en medicijnen te wegen.

Het woord ‘pijl’ in pijlgewicht komt van het Franse woord pile dat ‘stapel’ betekent. In dit geval: een stapel gewichten want een pijlgewicht bestaat uit in elkaar passende bakjes of gewichten. Daarbij weegt ieder bakje steeds tweemaal zoveel als het kleinere dat erin past. Bovendien weegt het omhulsel, scharnierend deksel, sluiting en versieringen inbegrepen, precies evenveel als alle bakjes tezamen. (Bent u nog mee?) Het maken van pijlgewichten is dus een precisiewerkje. De Duitse stad Nürnberg, of beter gezegd: de geelgietersateliers daar, zijn erin gespecialiseerd.

Het zit in de familie

Het bronzen pijlgewicht uit de Gruuthusecollectie is afkomstig uit die Duitse stad. Het weegt meer dan 30 kilo en is in 1568 gemaakt door Albert Weinmann II. Zijn familie telt niet minder dan 33 smeden en kopergieters. We mogen Albert zonder meer een vakman noemen: precisiewerk en functionaliteit gaan bij dit gewicht samen met een sierlijke vormgeving. De versiering met drakenkoppen en vrouwenbustes (zeemeerminnen?) is van een zelden geziene kwaliteit.

De Weinmanns zijn niet de enige geelgieters (gieters van messing of geelkoper) in Nürnberg. Er zijn niet minder dan 200 ateliers actief in de stad, elk met hun eigen specialiteit. Sommige ateliers leggen zich toe op een specifieke techniek, zoals het vormen, gieten, draaien en polieren. Andere specialiseren zich in een bepaald product: kroonluchters, kandelaars, wierook- en wijwatervaten, komforen, schotels, kannen, weegschalen, gewichten… De geheime knepen van het vak en de geperfectioneerde werktuigen geeft men van generatie op generatie door.

Het pijlgewicht is versierd met drakenkoppen

De Nürnbergse producten vinden tot ver buiten de stadsgrenzen een afzetmarkt. Al in de 14de eeuw zijn Nürnbergse handelaars met hun waren aanwezig op de Brugse markten. De handel in hun producten met Noord-Duitse steden zoals Lübeck gebeurt omstreeks 1330 zelfs via een omweg over Vlaanderen.

Van maten en gewichten

Maar terug naar Albert Weinmann. Zoals gebruikelijk brengt hij zijn merkteken aan op het pijlgewicht, maar hij zet ook expliciet zijn naam (ALBBERDUS WEINMAN) en het jaar van productie (1568) erop. Verder komen op het deksel ook tweemaal de naam en het blazoen van de stad Nürnberg voor en enkele tekens en jaartallen (tussen 1588 en 1792) van ijkmeesters. Dit laatste is van groot belang. Tot eind 18de eeuw heeft elke stad immers zijn eigen systeem van standaardmaten en -gewichten, vastgelegd door het stadsbestuur. Zo weegt een Brugse pond bijvoorbeeld 0,4639 kg terwijl een Ieperse pond 0,430827 kg weegt. De Nürnbergse ateliers passen hun gewichten aan, aan de geldende standaard van de plaats waar ze gebruikt zullen worden. Het pijlgewicht in de Gruuthusecollectie is dus bestemd voor gebruik in Nürnberg zelf en is gemaakt volgens het ijkgewicht dat daar van toepassing is. Een andere inscriptie op het deksel leert ons dat het pijlgewicht dient voor het wegen van zilver. Nauwkeurigheid is dus belangrijk. Gezworen ijkmeesters controleren de gewichten dan ook op hun accuraatheid.

Rechts van de drakenkop staat de naam van de maker, Albert Weinmann, en het jaar van productie. Links staat vermeld dat het om een zilvergewicht gaat en hebben enkele ijkmeesters jaartallen aangebracht.

Al die verschillende maat- en gewichtstelsels maken handel drijven er niet makkelijker op. Om over het beoefenen van wetenschap nog maar te zwijgen. Al in de 16de eeuw pleit de Brugse wis- en natuurkundige Simon Stevin dan ook voor algemene maten en gewichten, waaraan iedereen zich houdt. Pas in 1875 is het zover, wanneer een groot aantal landen, waaronder België, overeenkomen om het Franse metrieke stelsel toe te passen. Op de Internationale Diplomatieke Meterconferentie van dat jaar ziet het Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) het levenslicht. Het BIPM bewaart vandaag nog steeds het enige officiële ijkgewicht van de kilogram. Dit gewicht in een legering van platina en iridium staat sinds 1875 onder drie glazen stolpen in het Franse Sèvres. Ons pijlgewicht kan je vanaf mei 2019 bewonderen onder een stolp in het Gruuthusemuseum.

Alle foto’s van het pijlgewicht: Dominique Provost

Meer objecten en verhalen

3 gedachten over Nürnbergs pijlgewicht

  1. Vanheers Willy schreef:

    Mooie en verzorgde verrijking.
    Proficiat.
    Willy

  2. Kerckhove Trees schreef:

    Wat een meer dan boeiende uitleg. Bedankt.

  3. Roland Decock schreef:

    Boeiende en leerrijke info over pijl- of sluitgewichten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *