GeLUKkig nieuwjaar!

Het Gruuthusemuseum wenst u een gelukkig nieuwjaar! 2019 wordt een bijzonder jaar voor het museum: het jaar waarin het Gruuthusepaleis weer de deuren opent voor de bezoekers. We zetten het dan ook graag smakelijk in: met lukken.

Nieuwjaar zonder lukken? Niet in West-Vlaanderen! Het was de gewoonte dat kinderen hun peter of meter gingen ‘lukken’ of gelukwensen en dan kwamen deze dunne, krokante wafeltjes op tafel. Zo kregen ze dus hun naam. Elk huis had zijn eigen recept en het bakken van de wafeltjes maakte deel uit van een ritueel dat begon op tweede kerstdag en liep tot oudejaarsdag. De lukken werden bereid met een speciaal lukijzer, gemaakt door de lokale smid. Niet verwonderlijk dat deze lukijzers soms van generatie op generatie werden doorgegeven, als kostbare familie-erfstukken.

Wafelijzers met de wapenschilden van Jan zonder Vrees (links) en Filips de Goede (rechts), coll. Gruuthusemuseum

Lukken voor inwijkelingen

De oudst gekende wafel- en lukijzers in de Nederlanden zijn terug te vinden in de collectie van het Gruuthusemusem. Ze dateren uit de eerste helft van de 15de eeuw en vertonen veel gelijkenissen met de toen algemeen verspreide hostie-ijzers. De lukijzers dragen de wapenschilden van de Bourgondische hertogen Jan zonder Vrees (1371-1419) en Filips de Goede (1396-1467). Op het ene ijzer staat naast het wapenschild een Lam Gods afgebeeld. Het andere combineert het schild met een zespuntige ster, omringd door loofwerk. Op het jongste exemplaar is hulst gebruikt als versieringsmotief. Deze wintergroene boom is altijd verbonden geweest met het kerstgebeuren.

Detail van het wapenschild van Filips de Goede

Lukken voor uitwijkelingen

Het Gruuthusemuseum bezit ook een 18de-eeuws lukijzer met daarop de spreuk: ‘Ik wens u een zalig nieuwjaer.’ Dit wijst er nog eens op dat het bakken van lukken met nieuwjaar een eeuwenoude traditie is. En bovendien wijdverspreid door West-Vlaamse uitwijkelingen. In de Gazette van Detroit, een krant opgericht in 1914 die in het Engels en Nederlands verscheen, stonden jaarlijks tijdens de weken vóór Nieuwjaar advertenties voor Vlaamse lukijzers. ‘Stonden’ want op de redactie zullen dit jaar geen lukken uitgedeeld zijn: midden december 2018 verscheen immers het laatste nummer van de Gazette.

18de-eeuws lukijzer, coll. Gruuthusemuseum

Tot in het begin van de twintigste eeuw gebruikte men luk- en wafelijzers in tangvorm. Het wafelijzer kon op een ijzeren ring of een drievoet boven het haardvuur (later: de Leuvense stoof), worden omgedraaid. Later verdrongen elektrische wafelijzers deze oude ijzers naar de achtergrond. Wie vandaag aan het bakken wil slaan, kan afzonderlijke platen kopen om in een gewoon wafelijzer te plaatsen. Een goed voornemen voor december 2019?

Meer objecten en verhalen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *